2.5 Jajo brahmana

Bóg-Absolut pojmowany jest w kategoriach podstawy (adhiṣṭhita) całego procesu kreacji. Czasownik √sthā wraz z prefiksem adhi- oznacza „stać na czymś”, „stać ponad czymś”, „nadzorować”. Stanie nad kimś to sprawowanie władzy, dominacja, kontrola. Od tego czasownika wywodzi się termin adhiṣṭhāna – podstawa / wsparcie / fundament / moc / autorytet. Modele poznawcze przywoływane przez termin w kulturze indyjskiej to: bezpieczna osada / rydwan, na którym stoi wojownik / fundament domostwa. 

Strofa objaśnia funkcje trzech warunków kreacji. Za sprawą czasu (kāla) następuje wymieszanie przymiotów Przyrody (guṇa-vyatikara). Trzy przymioty (guṇa) w kontekście BhP wyrażają relację podmiot-przedmiot-poznanie. W Absolucie, będącym czystą istnością (viśuddha-sattva), znajdują się w doskonałej równowadze, w stanie uśpionym lub w rozdzieleniu. Ich wymieszanie oznacza połączenie podmiotu z przedmiotem. Taki kontakt może zachodzić jedynie w czasie, który warunkuje sekwencję aktów percepcyjnych. W pierwszym akcie kreacji czas gra rolę inicjującej przyczyny sprawczej.

W kontekście kosmogonicznym czyn (karman) rozumiany jest jako przeznaczenie istot wynikające z ich wcześniejszej aktywności i pragnień. Karman dotyczy wyłącznie jednostkowych jaźni uwikłanych w krąg przyczynowo-skutkowy. Istotą czynu jest pragnienie – bez pragnienia czyn nie mógłby zaistnieć. Pragnienie nakłania istoty do działania, a jednocześnie jakość pragnień jest skutkiem działań. Czyn można rozumieć jako przyczynę celową, czynnik warunkujący przeznaczenie świata, który wynika z aktu woli. Świat ma na celu spełnienie pragnienia działania. W wymiarze ludzkim czyn pojmowany jest jako warunki bytowe – czyn konstytuuje posiadane ciało, możliwości i umiejętności. W wymiarze kosmicznym czyn konstytuuje istnienie pierwszego wytworu – Ogromu. Można zatem uznać go również za przyczynę formalną, gdyż jakość czynu determinuje kształt rzeczywistości. 

Natura rzeczy (svabhāva) – (dosł. sva – własna, bhāva – stan, natura) w MBh, w znaczeniu technicznym, występuje we fragmentach propagujących doktrynę materializmu (np. MBh 12.172.11). Doktryna natury rzeczy (svabhāva-vāda) jest determinizmem, wykluczającym konieczność istnienia czynnika świadomościowego. Zakłada, że świat powstał i rozwija się wskutek naturalnej i koniecznej aktywności składników, wynikającej z ich przyrodzonych właściwości. 

W 2.5.22 natura rzeczy skutkuje przemianą (pariṇāma). Termin „natura rzeczy” (svabhāva) rzadko występuje w BhP w kontekstach filozoficznych i nie posiada rozwiniętej definicji ontologicznej. Potocznie oznacza „istotę danej rzeczy”, „inherentną naturę”, „przyrodzone właściwości”. Jako termin techniczny pojawia się w 1.17.19 i 4.11.22. Oba fragmenty podają listy przyczyn doznań szczęścia i cierpienia. Zgodnie z komentarzem ŚR mają być to postulaty różnych szkół filozoficznych tłumaczące przyczynę powstania świata. Obie listy wymieniają następujące czynniki: 

• przeznaczenie (daiva), 
• czyn (karman), 
• czas (kāla),
• naturę rzeczy (svabhāva). 

Według ŚR (komentarz do 1.17.19) to materialiści (lokāyata) twierdzą, że natura rzeczy (svabhāva) jest przyczyną powstania świata. Warto zauważyć, że na wspomnianych listach pojawiają się również dwa pozostałe warunki kreacji: czyn i czas. Wśród wymienionych warunków kreacji brakuje tylko przeznaczenia (daiva), które jednak pojawia się w innych fragmentach (3.20.12; 3.26.19) jako czynnik kreacji, w identycznym kontekście jak czas (kāla). 

Można z tego wyciągnąć wniosek dotyczący całego zespołu warunków kreacji: czas, czyn i natura rzeczy to czynniki warunkujące losy i doznania istot. Czas warunkuje sekwencję wrażeń percepcyjnych, czyn – warunki bytowe i doznania, a natura rzeczy – zachodzące przemiany (pariṇāma). Doktryna przemiany (pariṇāma-vāda) zakłada, że świat powstaje w przemianie rzeczywistej, w tym przypadku ewoluując z Boga-Absolutu. Termin pariṇāma można przetłumaczyć jako: przemiana / transformacja / dojrzewanie / starzenie się. Przemiana umożliwia przekształcanie jednej formy w inną, jej indywidualizację, a tym samym można ją uznać za abstrakt przyczyny formalnej. 

Kusząca jest jeszcze inna interpretacja terminu „natura rzeczy” (svabhāva). Gdy termin odniesiemy do Boga-Absolutu, jego „własna natura” oznacza istotę świadomości lub cząstkę świadomości. Wówczas lista warunków kreacji zawierałaby również jeden ze składników kreacji – cząstkę – i pokrywałaby się z listą przedstawioną w rozmowie B (aṁśa, guṇa, kāla). Tak termin „natura rzeczy” rozumie ŚR. W komentarzu do strofy 3.6.35, w której wymieniony jest zespół trzech czynników konstytuujących ciało Boga („Pan o kształcie: losu, czynu i jaźni” – bhagavato daiva-karmātma-rūpiṇaḥ), wyjaśnia: „mający postać losu, czynu i jaźni (daiva-karmātma-rūpin) to posiadacz mocy czasu, czynu i natury rzeczy (kāla-karma-svabhāva-śaktimant)”. 

Należy zauważyć, że termin „natura rzeczy” w znaczeniu „warunek przemiany” pojawia się jedynie w niniejszym rozdziale. Pozostałe rozmowy i fragmenty przedstawiające pierwszy akt twórczy milczą o niej. Najbardziej prawdopodobne jest, że funkcja przypisywana „naturze rzeczy” w pewnym stopniu pokrywa się z rolą przypisywaną czynowi, a w części czasowi, i tu należy upatrywać jej nieobecności w pozostałych opisach kreacji.