8.49. Kryszna godzi

Sańdźaja rzekł:
Na takie słowa Judhiszthiry syn Kunti* o koniach białych, rozwścieczony, miecz chwycił, byka wśród Bharatów chcąc zabić! Spostrzegłszy, że się rozgniewał, Bujnowłosy*, umysłów ludzkich znawca, tak wówczas doń się zwrócił:

— Cóż to, synu Prythy, czemuż po miecz sięgnąłeś? Nie widzę tu nikogo, Zdobywco Bogactw, z kim walczyć byś potrzebował — stronników Dhrytarasztry wszystkich rozproszył już bowiem rozumny Bhima. Odjechałeś z pola bitwy, myśląc tak: „Z królem zobaczyć się muszę!”. Króla tego otoś ujrzał — cały i zdrowy jest Judhiszthira. [5] A skoro już zobaczyłeś tego tygrysa wśród królów, odwagą tygrysowi równego, czas na radość nadszedł dla ciebie — dlaczego więc gniew cię ogarnął? Nie widzę tu męża żadnego, którego zabić byś musiał; czemuż zatem pośpiesznie swój miecz wielki chwytasz? Zapytuję cię, synu Kunti, niezwykle odważny w natarciu: cóż to uczynić zamierzasz, że po miecz sięgasz z gniewem?

Tak zagadnięty przez Krysznę, ze wzrokiem w Judhiszthirze utkwionym, odparł rozgniewany Ardźuna Gowindzie, jak wąż sycząc:

— Kto nakłaniałby mnie: „Oddaj Gandiwę innemu!”, temu głowę utnę — po kryjomu tak ślubowałem. [10] Król zaś dokładnie to mi powiedział w obecności twej, mężu szlachetny duchem i niezmiernie odważny w natarciu — wybaczyć mu tego nie jestem w stanie… Zabiję więc króla tego, co złamać prawo się boi; najlepszego z ludzi zabijając, przysięgi swej dotrzymam — to dlatego miecz chwyciłem, pociecho rodu Jadu! Gdy Judhiszthirę zabiję, dług swój wobec prawdy tym spłacając, smutku i rozgorączkowania się wyzbędę, Dźanardano.
Cóż jednak twoim zdaniem w zaistniałej sytuacji tej jest właściwe? O świata tego wzlotach i upadkach wiesz wszystko, tak postąpię zatem, drogi mój, jak mi doradzisz.

Kryszna rzekł:
— Wiem teraz, synu Prythy, tygrysie wśród ludzi, że starszych nie odwiedzałeś, skoro tak oto działasz pod wpływem wzburzenia, gdy nie pora na to… Człowiek prawo w jego zróżnicowaniu znający tak by się bowiem nie zachował, Zdobywco Bogactw. [15] Kto podejmuje działania, których podejmować nie należy, czy też działań, które powinno się podjąć, nie podejmuje, najniższym jest z ludzi. Nie znasz ustalonej opinii, po jaką zwracają się inni do mędrców, co prawem się zajmując, ogólnie i w szczegółach są w nim biegli. Jeśli zaś człowiek ustalonych opinii tych nie zna, to gdy ma postanowić, co uczynić powinien, a czego nie powinien, bezradnie głupieje, tak jak ty ogłupiały jesteś teraz. Nie jest wcale łatwo bowiem rozpoznać, co czynić należy, a czego nie należy. O wszystkim tym z przekazu tradycji dowiedzieć się można, ty jednak go nie znasz. Myślisz, że prawa przestrzegasz, lecz z niewiedzy to się bierze, prawa ty znawco! Choć prawy jakoby jesteś, o zabijaniu istot żywych nic wszak nie wiesz…
[20] Najlepiej jest, drogi mój, istot żywych nie zabijać — tak uważam. Nieprawdę powiedzieć czasem można, przemocy jednak nijak stosować się nie powinno! Jakże najstarszego brata swego, króla biegłego w prawie, zabić mógłbyś, mężu prześwietny, niczym jakiś człowiek niskiego stanu? Nie pochwalają mędrcy zabicia kogoś, kto nie walczy, potomku Bharaty, podobnie jak bezbronnego, odwróconego, uciekającego lub szukającego schronienia, czy też kogoś, kto o darowanie życia błaga ze złożonymi dłońmi. Ty zaś dawno temu, chłopięciem jeszcze będąc, ślub swój uczyniłeś i dlatego z głupoty bezprawnie postąpić zamierzasz teraz? Czemuż zabić miałbyś męża czcigodnego, prawo wspominając, lecz nie przemyślawszy praw ścieżki subtelnej, którą podążać jest trudno?
[25] Tajemnicę prawa pewną oto przekażę ci, byku wśród Bharatów, którą mógłby ci wyjawić również Bhiszma albo znawca prawa Judhiszthira, albo Widura, syn służącej, czy też przesławna Kunti. Dokładnie wyłożę ci ją, posłuchaj tego, Bogactw Zdobywco! Dobrze jest mówić prawdę, nic lepszego od prawdy nie ma. W praktyce jednak dokładnie poznać prawdę jest bardzo trudno… Bywają prawdy, których mówić nie należy, a także kłamstwa, które mówić można: gdy majątek cały komuś rabują, kłamać mu wolno; gdy życie czyjeś jest zagrożone lub gdy małżeństwo ktoś zawiera, również wolno mu kłamać. Nieprawda wtedy prawdą stać się może, a prawda — nieprawdą. [30] Głupcem jest, kto prawdę w praktyce jako prawdę zawsze postrzega. Kto prawdę od nieprawdy odróżnia, ten dopiero znawcą prawa się staje.
Nie dziwota, że mąż rozumny, nawet jeśli bardzo okrutnie się zachowa, ogromną zasługę może zdobyć, tak jak Balaka przez ślepego stworzenia zabicie. Nie dziwota też, że głupiec nieuczony, nawet jeśli miłuje prawo, ogromną przewiną skalać się może, tak jak Kauśika, co nad rzeką osiadł.

Ardźuna rzekł:
— Opowiedz mi, panie czcigodny, tak żebym wszystko to wiedział, o Balace i stworzeniu ślepym oraz o osiadłym nad rzekami Kauśice!

Kryszna rzekł:
— Był sobie, potomku Bharaty, pewien myśliwy imieniem Balaka. Nie dla przyjemności zwierzęta zabijał, lecz by żonę i syna utrzymać. [35] Niewidomych rodziców dwoje również utrzymywał, a także innych podopiecznych. Zawsze oddany był prawu swemu, prawdomówny, wolny od złośliwości. Pewnego razu, choć z wysiłkiem zwierzyny szukał, niczego nie wyśledził; ujrzał wreszcie, jak wodę pije istota jakaś ślepa. Zabił wówczas stworzenie to, choć nigdy przedtem takiego nie widział. Zaraz potem z nieba posypał się nań deszcz kwiatów! Zachwycający pałac bogów przyleciał też tam z raju, śpiewem i graniem nimf niebiańskich rozbrzmiewając, by myśliwego zabrać. Istota ta podobno, Ardźuno, ascezę bowiem praktykowała, stworzenia wszystkie chcąc unicestwić; obietnicę, że życzenie to jej się spełni, otrzymała w końcu, Samoistny* jednak ją oślepił. [40] Zabiwszy istotę tę, co unicestwić stworzenia wszystkie zamierzała, do raju trafił Balaka — bardzo trudne więc do poznania jest prawo…
Kauśika zaś był to bramin, asceta, lecz niezbyt uczony, co ponoć mieszkał sobie w pobliżu wsi pewnej u zbiegu rzek kilku. „Prawdę zawsze mówić będę” — tak ślubował; zasłynął zatem jako prawdomówny, Zdobywco Bogactw. Kiedyś ze strachu przed zbójcami jacyś ludzie w las ten się zagłębili. Wtargnęli tam również owi zbójcy okrutni, usilnie ich szukając. Do Kauśiki się zwróciwszy, zapytali go, prawdomównego: „Którą z dróg różnych, czcigodny panie, uciekli ludzie ci liczni? Zgodnie z prawdą na pytanie nam odpowiedz — jeśli wiesz coś o nich, to nas o tym powiadom!”. [45] Tak zapytany Kauśika prawdę im wyjawił: „Schronili się w tym oto lesie, obfitującym w drzewa, pnącza i krzewy”. Dopadli ich i zabili wtedy, jak wieść niesie, mężowie owi okrutni. Z subtelnościami prawa nieobeznany, przez słów to złe użycie, nieprawością będące wielką, do mąk pełnego piekła trafił Kauśika. Niedouczony głupiec bowiem, praw zróżnicowania nieświadom, co starszych o rozwianie wątpliwości nie prosi, zasługuje, by na długo do piekła się dostać. Wskazówkę pewną, jakimi znakami się kierować, dla siebie w tym znajdziesz…
Trudna jest wiedza najwyższa, przez rozumowanie do niej się dociera. „Wedy są prawem” — tak duża część ludzi głosi. Niezadowolenia mego to nie budzi*, nie regulują one jednak wszystkiego. Prawo się bowiem ogłasza, by się stworzenia mnożyły. [50] Podtrzymywanie, jak powiadają, źródłem jest prawa*, podtrzymuje wszak prawo stworzenia. W ustalonej opinii więc prawem jest to, co z podtrzymywaniem się wiąże.
Gdy ludzie jacyś, pragnący czegoś, bezprawnie zagrabić to zamierzają, nijak odzywać się nie należy, jeśli milczeniem uratować się można. Jeśli natomiast nieufność milczenie by wzbudziło, to koniecznie odezwać się trzeba. Lepiej jednak wówczas kłamać, niż mówić prawdę — tak się uważa. Gdy życie czyjeś jest zagrożone, gdy małżeństwo ktoś zawiera, gdy cały dobytek lub krewnych wszystkich ktoś mógłby stracić, a także w żartach — kłamać wolno. Ci, co prawdziwy cel prawa widzą, nie postrzegają w tym nieprawości. Kto od związku z rabusiami się uwalnia, lepiej niech kłamie wtedy, nawet przysięgi składając — prawdą to będzie, zastanawiać się nad tym nie trzeba. [55] Jeśli tylko jakimś sposobem jest to możliwe, nic cennego rabusiom oddawać też nie należy; przez oddanie kosztowności niegodziwcom dawca bowiem również ucierpieć może. Dlatego wolno kłamać w imię prawa — nikt z tego powodu kłamcą się nie stanie.
Stosowną wskazówkę ci oto dałem, jakimi znakami się kierować. Wysłuchawszy tego, odpowiedz mi, synu Prythy, czy Judhiszthirę zabić powinieneś?

Ardźuna rzekł:
— Przemówiłeś oto, jak wielce rozumnemu mędrcowi przystało, dobro nasze na względzie mając. Niczym matka i ojciec jesteś dla nas, Kryszno, ucieczką tyś naszą najlepszą. Cudowne są twe słowa! Nie ma bowiem nigdzie w trójświecie niczego, o czym byś nie wiedział, prawo najwyższe w całości prawdziwie zatem poznałeś.
[60] Sądzę, że Pandawy Judhiszthiry, Króla Prawa, zabijać nie powinienem. Coś pomocnego mi doradź w okoliczności różnych tych zbiegu i posłuchaj, o czym jeszcze porozmawiać tu z tobą pragnę — na sercu mi to leży…
Jak wiesz, panie Daśarhów, ślubowałem, że jeśli ktoś z ludzi mi powie: „Oddaj Gandiwę innemu, synu Prythy — mężowi, który we władaniu orężem cię przewyższa!”, to gwałtownie go zabiję, Bujnowłosy — podobnie i Bhima zabiłby kogoś, kto eunuchem by go nazwał… „Łuk oddaj!” — tak właśnie zaś król w obecności twej wielokrotnie nakazał mi, lwie pośród Wrysznich. Jeżeli go zabiję, to nawet na krótko w świecie żyjących pozostać już nie będę w stanie. Owej przysięgi mej jednak, ludziom znanej, dotrzymać powinienem… Mądrze doradzić racz mi dzisiaj, Kryszno, najlepszym z podtrzymujących prawo wszak jesteś, jak obaj — i ja, i Judhiszthira — żyć dalej moglibyśmy?

Syn Wasudewy* rzekł:
— Znużony jest Judhiszthira światem, a w bitwie chmarami strzał ostrych Karna go poranił. To dlatego szorstkimi słowami obrzucił cię król, synu Prythy. Na Karnę bowiem w boju Kaurawowie dziś postawili; [65] przegrają, jeśli zginie — tak syn Dharmy uważa.
Powiada się, że gdy zniewagi wielkiej ktoś dozna, to choć żyje, jest martwy. Ziemi ten władca poważany był zawsze przez ciebie, Bhimę i Bliźniaków* obu, a także przez starszyznę i przywódców ludzi na świecie całym; lekki brak szacunku okaż mu teraz. Per ty mów, potomku Bharaty, do Jego Królewskiej Mości Judhiszthiry. Gdy bowiem per ty do czcigodnego męża starszego się zwrócisz, z jego śmiercią równoznaczne to dlań będzie. Tak właśnie się więc zachowuj, synu Kunti, wobec Króla Prawa. Podejmij to nieprawe działanie, potomku Kuru! Ta nauka Atharwanów i Angirasów najlepszą, zaprawdę, jest z nauk. Ludzie, co pomyślności pragną, bez zastanowienia słuchać się jej zawsze powinni. [70] Takie właśnie zabicie Króla Prawa stosowne będzie dla ciebie, Pandawo; on zaś odpowiednio to zrozumie. Cześć następnie oddaj synowi Prythy, do stóp mu się kłaniając, po czym łagodnymi słowami przeproś go i uspokój. Król ten rozumny, syn Pandu i brat twój, nigdy o nic gniewać się nie jest wszak w stanie. Złamania przysięgi i bratobójstwa tak uniknąwszy, Syna Woźnicy Karnę z radością zabij!

Sańdźaja rzekł:
Gdy rady tej udzielił mu Dźanardana, pochwalił syn Prythy zabijanie takie przyjazne. Później do Króla Prawa gwałtownie Ardźuna się zwrócił i jął obrzucać go szorstkimi słowami, jakich nie kierował doń nigdy przedtem:

— Nie odzywaj się królu, gdy inni mówią, skoro w połowie bitwy przeczekujesz ją w oddaleniu… To Bhimie, co jako przywódca wojowników wszystkich walczy, potępiać mnie się godzi. W porę bowiem jął dręczyć Bhima wrogów w boju, owych bohaterskich panów ziemi wybijając. Ponad tysiąc słoni zabiwszy, donośny lwi ryk z siebie wydał. [75] Bardzo trudnego wyczynu dokonuje bohater ów, jakiego ty nigdy dokonać nie zdołasz! Z rydwanu zeskoczył, maczugę chwytając; konie, ludzi i słonie powala nią w starciu. Mieczem wybornym uderza rydwany, konie i słonie; kołami bojowymi i łukiem wrogów również razi. Trupem kładzie nieprzyjaciół, stopami ich depcząc; ramionami ich też zgniata, odważny niczym Indra. Gwałtownie, tak jak się należy, zabija nieprzyjaciół mocarz ów, Waiśrawanie* i niszczycielskiemu bogu śmierci podobny. To Bhimasenie więc potępiać mnie przystoi, a nie tobie, którego stale sprzymierzeńcy twoi chronią… Bhima sam jeden, w masie stronników Dhrytarasztry zanurzony, wśród rydwanników wielkich, słoni wspaniałych, koni i najlepszych z piechurów zniszczenie sieje — to owemu wrogów gnębicielowi ganić mnie się godzi. Liczne oddziały wrogów powala — Kalingów, Wangów, Angów, Niszadów i Magadhów — stale szałem ogarniętych bitewnym, ciemnymi chmurami się zdających. To jemu do mnie, męża bez skazy, zwracać się wolno. [80] Na dobrze wyszykowany rydwan w samą porę wsiadłszy, łuk naciągając, z garścią strzał pełną, wypuszcza ów bohater strzał deszcze w boju tym wielkim, jak chmura — wody strumienie.
Powiadają mędrcy, że siła braminów leży w mowie, moc ramion zaś siłą jest kszatrijów.
Ty w mowie mocny jesteś, okrutny potomku Bharaty; ty również wiesz, jaki ja jestem. Życie swe ci oddając i duszę całą, razem z żonami i synami stale staram się spełnić, czego pragniesz.
Ty zaś słów strzałami tak mnie razisz — nic miłego nie zaznaliśmy od ciebie… Znieważyłeś mnie, wraz z Draupadi na łożu leżąc, a ja w imię twe rydwannikom wielkim daję odpór. Bardzo nieufny jednak przez to wobec mnie jesteś i okrutny, nic miłego od ciebie nie zaznaję… Przysięgom swym wierny Bhiszma, boże wśród ludzi, by przyjemność ci sprawić, sam wyjawił, że śmiercią jego w bitwie bohaterski Śikhandin się stanie. Pod osłoną owego wielkiego duchem syna Drupady to ja Bhiszmę zabiłem. [85] Na twą władzę zwierzchnią się nie cieszę — od szkodliwej gry w kości uzależniony wszak jesteś! Sam złemu nałogowi temu się oddajesz, choć szlachetnym jest on niemiły, a pragniesz z ich pomocą wrogów w bitwie pokonać? Z wieloma sprzecznymi z prawem niegodziwościami kości się wiążą — słyszałeś, jak Sahadewa je wymieniał. Nie chcesz jednak gry tej zarzucić, uprawianej tylko przez niecnych, która nas wszystkich prowadzi do piekła… Ty hazardzisto, to przez ciebie straciliśmy królestwo, tyś źródłem niedoli naszej, Indro wśród ludzi! Nie dźgaj nas więcej, królu, bodźcami słów okrutnych, co gniew budzą w nas nieszczęsnych…
Uciął tu mowę tę szorstką Leworęczny, którą do męża w mądrości swej niezachwianego wygłosił, pożałował jej bowiem syn króla bogów. Głęboko wzdychając, miecz wówczas z pochwy wyciągnął.

Zagadnął go na to Kryszna:

— Cóż to, czemuż ponownie obnażasz miecz swój, jak niebo bezchmurne lśniący? Prawdę powiedz, w odpowiedzi regułę ci znowu wskażę, dzięki której cel swój osiągniesz.

[90] Na to pytanie najświetniejszego z ludzi, zmartwiony wielce, tak odparł Ardźuna Bujnowłosemu:

— Własne ciało gwałtownie zabiję, co tak szkodliwie się zachowało!

Słowa te syna Prythy słysząc, rzekł najlepszy z podtrzymujących prawo do Zdobywcy Bogactw:

— Cnoty swe teraz wymień, a natychmiast miłość własną tak odzyskasz!

— Wedle życzenia, Kryszno! — ucieszył się z rady tej Bogactw Zdobywca, po czym, łuk napinając, do Judhiszthiry, najlepszego z podtrzymujących prawo, przemówił znów syn Śakry*:

— Posłuchaj, królu! Nie ma innego podobnego mi łucznika, boże wśród ludzi, poza bogiem Zbrojnym w Pinakę*. Za zgodą owego najwyższego ducha wszechrzeczy w jednej chwili świat cały — ze wszystkim, co w nim ruchome i nieruchome — mógłbym bowiem zabić!
To ja właśnie, królu, wszystkie strony świata podbiwszy, boskich władców ich zwyciężając, tobie we władanie je oddałem. To dzięki mej mocy powstała twa cudowna sala zgromadzeń, panie, a odprawiana w twym imieniu ofiara radźasuja* pomyślnie się odbyła, zakończona wynagrodzeniem kapłanów. [95] Na dłoniach mych oto widać strzały nakreślone i łuk napięty w boju, z nałożoną strzałą. Na stopach mych zaś widnieją strzały i sztandary. Nikt takiego jak ja w starciu nie zwycięży! Poraziłem mieszkańców północy, powaliłem mieszkańców zachodu, mieszkańców wschodu przegnałem, mieszkańców południa porżnąłem. Tylko niewielu z zaprzysięgłych mych wrogów już pozostało. Wybiłem aż połowę całej armii nieprzyjaciół! Leży powalone przeze mnie wrogie wojsko potomków Bharaty, królu, wojsku bogów podobne. Zwykłą bronią rażę tych, co boskiego oręża nie znają; tylko dlatego świata tu nie spopielam…

Po tych słowach dalej mówił syn Prythy do Judhiszthiry, najlepszego z podtrzymujących prawo:

— Która z dwóch matek syna straci? Czy Radha — Karnę, czy też mnie — Kunti? Dowiedz się, królu, co z tego się sprawdzi… Łaskę okaż, władco, wybacz mi, com powiedział — we właściwym czasie zrozumiesz to, panie. Pokłon ci składam!

Przeprosiwszy króla, nieprzyjaciół pogromcę, powstał Ardźuna, zbliżył się doń i oznajmił:

— Wyruszam oto, by Bhimę od walki uwolnić; duszą całą Syna Woźnicy zabić także pragnę. [100] Zaprawdę powiadam bowiem: żyję, by przyjemność ci sprawić, zrozumże to, królu!

Następnie stopy jego objął, wstał i w drogę ruszył Zdobny w Diadem, żarem ducha aż płonąc.

— Już niedługo czekać trzeba będzie — dodał jeszcze — prędko to się stanie. On zawraca ku mnie, a ja na spotkanie mu jadę!

Wysłuchawszy słów tych szorstkich Phalguny, brata swego, podniósł się z łoża syn Pandu, Król Prawa, a potem tak oto ozwał się do syna Prythy z sercem przejętym bólem:

— Nie było zacne, com uczynił, w nieszczęście przez to popadliście straszliwe. Dlatego głowę utnij mi dzisiaj! Najniższym z ludzi jestem, gdyż ród swój zniszczyłem… Niegodziwiec ze mnie, złym nałogom oddany, głupi, leniwy i tchórzliwy, co starszych szorstko znieważa. Cóż ci przyszło z długiej służby u mnie okrutnika? Już dziś odejdę do lasu, bom podły, szczęśliwie żyj sobie beze mnie! Wielki duchem Bhimasena na króla się nadaje, nie dla takiego jak ja eunucha obowiązki państwowe… [105] Szorstkich słów, jakimi obrzucasz mnie z gniewem, dłużej znosić nie jestem w stanie. Bhima niech królem będzie! Cóż mi dziś po życiu,
skoro mną pogardzasz, bohaterze?

Skończył mówić król i poderwał się nagle, łoże swe rzucając, po czym do lasu chciał odejść. Syn Wasudewy tak doń się jednak zwrócił, pokłon mu składając:

— Wiadome ci jest, królu, że łucznik w Gandiwę zbrojny, przysięgom swym wierny, przysięgę słynną odnośnie Gandiwy złożył. Ktokolwiek na świecie by powiedział: „Oddaj Gandiwę innemu”, męża tego zabić powinien Ardźuna — ty zaś tak właśnie mu kazałeś… To dlatego syn Prythy, przysięgi swej szczerej chcąc dotrzymać, zgodnie z życzeniem mym taką zniewagę wyrządził ci, panie ziemi. Zniewaga czcigodnych bowiem zabiciu ich się równa — tak się powiada. [110] Wykroczenie to obydwaj popełniliśmy, królu — i ja, i syn Prythy. Wybacz je Ardźunie, długoręki! Obydwaj, wielki królu, pod twą opiekę się uciekamy. Mi również racz wybaczyć — pokłon ci składam, błagając! Ziemia krew niegodziwego syna Radhy pić będzie dzisiaj, szczerze ci to przysięgam. Wiedz, że Syn Woźnicy zostanie dzisiaj zabity. Ten, którego śmierci pragniesz, już dziś życie straci!

Na takie słowa Kryszny Judhiszthira, Król Prawa, ze wzburzeniem kłaniającego się mu Hryszikeśę podniósłszy, ręce składając, zaraz tak oto mu odpowiedział:

— Jest tak, jak powiedziałeś, Gowindo — wykroczenia tego przeciwko mnie się dopuściliście. Przeprosiłeś mnie jednak i ocaliłeś zarazem, potomku Madhu. Od nieszczęścia strasznego, Aćjuto, wybawieni zostaliśmy przez ciebie dzisiaj. [115] Ogłupiali z powodu niewiedzy, dzięki opiece twej, panie, przez ocean nieszczęścia straszliwy przeprawiliśmy się obaj. Przez ocean bólu i smutku my wszyscy się przeprawiliśmy na tratwie mądrości twej, Aćjuto, doradcę i opiekuna w tobie znalazłszy!