8.68. Rozpacz Durjodhany

I rzekł Sańdźaja:
Patrzył Śalja na wojska dręczone strzałami w starciu między Karną a Ardźuną. I wtem Durjodhanę zoczył, więc ukazał mu, Bharato, pole bitwy. I zobaczył Durjodhana powywracane rydwany, rumaki i słonie powalone Syna Woźnicy martwego. Oczy wypełniły mu się łzami, raz po raz ciężko wzdychał, zmożony cierpieniem. Leżał na ziemi dzielny Karna ze strzałami wbitymi w ciało, cały krwią zalany. Wokół niego stali ci, co spojrzeć nań pragnęli niby wokół słońca, które przypadkiem na ziemi spoczęło. Jedni się cieszyli, innych strach ogarnął, inni przygnębieni czy oszołomieni byli, a jeszcze inni wyglądali jak rozpaczą porażeni — każdy zgodnie ze swą naturą, twoi ludzie i tamci, Bharato. Kaurawowie na wieść, że Karna z przeszytym na wskroś pancerzem, zniszczonymi ozdobami, podartą szatą, rozbitym orężem został powalony przez Zdobywcę-Skarbu i pozbawiony mocy, rzucili się do ucieczki — jak krowy po stracie byka-przewodnika rozbiegłe w popłochu. [5] A sam król Madry, widząc, że Karna w zaciętym starciu z Ardźuną poległ — jak wąż przez lwa zabity — i na ziemi spoczywa, przerażony odjechał w wielkim pośpiechu na swoim rydwanie z zerwanym godłem i na wpół świadomy czym prędzej do Durjodhany podjechał i wyrzekł do niego słowa pełne bólu:
— Twoje wojsko zniszczone — prześwietne oddziały słoni, konnica i jazda — królestwo Jamy teraz przypomina. W walce wszystkich zabili mocarni mężowie do górskich szczytów podobni. Nigdy, o Bharato, nie było takiej bitwy, jak ta dzisiejsza między Karną a Ardźuną. Wszak pierwej Karna tamtych dwóch Krysznów* pożerał, jak również wszystkich innych twych wrogów. Ale to, co z woli losu się zdarza, swoim kołem się toczy. I los chroni Pandawów, a nas gubi. Bo wszyscy dzielni wojownicy, walczący dla twej Sprawy, okrutnie zostali przez wrogów zabici. [10] Mężowie, potęgą swoją równi Kuberze, Jamie, Indrze i Władcy Wód*, obdarzeni męstwem, odwagą i siłą, pełni cnót wielu prześwietnych — królowie ci, o których myśleliśmy, że są nie do pokonania, zostali zgładzeni przez Pandawów o twoją Sprawę walcząc. Nie rozpaczaj więc, Bharato — tako los zarządził. Pomyślność nie zawsze trwa wiecznie, lecz toczy się koleją.

Gdy Durjodhana usłyszał te słowa króla Madry i pojął swoje własne czyny niegodne, upadł na duchu z umysłem w odrętwieniu, raz po raz ciężko wzdychał, boleścią porażony. Zobaczył Artajani*, że zamroczenie mu mowę odjęło, że głęboko strapiony jest i złamany bólem, więc dalej doń prawił:
— Popatrz na to pole bitwy straszne, pełne martwych ludzi, rumaków, słoni, bohaterów poległych. Zalegają je wielkie słonie niczym góry strzaskane, od razu strzałami w czułe punkty trafione, jedne jeszcze konają, inne już dech wydały, obok nich ich jeźdźcy, machiny wojenne rozbite, broń i zbroje rozbite. [15] Jakby grom Indry w góry uderzył, rozwalił skały, zabił zwierzynę, strzaskał drzewa, rośliny powyrywał– tak wszędy leżą na polu dzwonki porozbijane, połamane bodźce, włócznie i godła, złote girlandy spływające krwią. Leżą na nim rumaki pochlastane strzałami, niektóre jeszcze dyszą, niektóre krwią rzygają, jęczą żałośnie, z oczyma przewróconymi, gryzą ziemię, rżą rozpaczliwie. A obok słoni i rumaków wojownicy, jeszcze dech łapiący, drudzy są już martwi. Ciężko się patrzy na tę ziemię, stratowaną przez ludzi, wierzchowce, rydwany — niczym na wielką rzekę Waitarani*. Słonie z odrąbanymi trąbami i nogami w drgawkach ziemię zaściełają. Wraz z nimi padli sławni wojownicy na słoniach, rydwanach i koniach oraz piechurzy zabici przez wrogów w walce twarzą w twarz. Walają się potargane pancerze, ozdoby, szaty i broń. Rozświetlają ziemię niczym ognie gasnące. [20] Potężni wojownicy leżą tysiącami, ulegli sile strzał potężnych, tracą już świadomość, tchu się chwytają — jak ognie zamierające spowijają ziemię, jak meteory, co z niebios spadły, noc rozjaśniają, a ona jest jak niebo czyste blaskiem planet.

Strzały puszczane przez Karnę i Ardźunę rozdarły ciała zwierząt i ludzi, zabierając ich życie w jedno mgnienie, pełzną po ziemi, jak wielkie węże do legowisk orężem wypędzane. I trudno przez nią przejechać, bo na szlakach bojowych stosy trupów, rydwanów porąbanych ich strzałami, wozy bojowe i wojownicy splątani z woźnicami, końmi, prześwietną bronią i godłami. Porozrywaną bronią, pociętymi siedziskami, odrąbanymi kołami, piastami, jarzmami i drążkami, porzuconymi machinami z żelaza, zerwanymi ośkami i rzemieniami, połamanymi koszami rydwanów w klejnoty i złoto zdobnymi ścieli się ziemia jak niebo jesiennymi chmurami. Rydwany chyże, pięknie zdobione, potrzaskane, ich woźniców zabito, ale wciąż pędzą wraz z zastępami ludzi, słoni, rydwanów, rumaków, pogruchotane w ten czy w inny sposób*. [25] Upadły tarany w złotych tkaninach, topory, wekiery i buławy, włócznie, miecze lśniące, z szerokimi klingami oraz maczugi oplecione złotymi pasami, łuki ozdobione złotymi obręczami, strzały z lotkami zdobionymi czystym złotem, włócznie złote, błyszczące, o wąskich ostrzach, i sulice złotem świecące obok mieczy, parasole, wachlarze z włosia jaka, konchy, girlandy z najpiękniejszych kwiatów, błyszczące złotem, czapraki słoni zdobne w proporczyki, diademy, wieńce i jasne korony, porzucone zdobne ogłowia koni z włosia i czapraki, naszyjniki z najlepszych pereł, tiary ozdobne, bransolety przednie, medaliony na złotych sznurach, najcenniejsze diamenty, złoto i perły, drogocenne klejnoty, o mocy różnorodnej, części ciała, przywykłe do najwygodniejszego życia, głowy o obliczach podobnych do księżyca. [30] Porzucili ciała, rozkosze i szaty, wszelkie przyjemności i urodę życia. Wierni do końca Prawu własnemu, odeszli ku światom w sławę spowitych.

Gdy Śalja zamilkł, najgłębsza rozpacz poraziła ducha Durjodhany, tylko zawodził: „Karno! Ach, Karno!”, na w pół świadomy łzami się zalewał. A inni królowie z synem Drony* na czele ulgę się mu w strapieniu przynieść starali. Po czym wszyscy z nim odjechali, oglądając się raz za razem na wspaniałe godło Ardźuny, które biło blaskiem płomienia sławy. A ziemia, we krwi ludzi i zwierząt skąpana, przypominała im kobietę w czerwone szaty, girlandy i złoto strojną, do której każdy może się zbliżyć. Zalana krwią, mój królu, w tej potwornej chwili niezwykłym blaskiem jaśniała. Na jej widok nie zatrzymali się Kurowie i odeszli, a z nimi wszyscy mieszkańcy niebios. [35] Głęboko zrozpaczeni po śmierci Karny, wołając: „Ach, Karno! Ach, Karno!”, szybko ruszyli się, mój królu, do swoich obozów, zerkając na słońce zachodzące czerwienią.

A Karna, z ciałem nabitym ostrymi strzałami o złotych lotkach, o piórach we krwi skąpanych, wypuszczonymi z łuku Gandiwa, jaśniał na ziemi, choć już poległ, jak słońce w girlandzie promieni. Pan Świetlisty*, współczujący oddanym sobie, tknął swymi dłońmi ciała Karny, broczącego krwią i przybrał czerwoną postać, by zanurzyć się w oceanie zachodu, kąpieli spragniony. Tako myśleli zgromadzeni bogowie i wieszczowie, gdy odchodzili każdy do swej siedziby. A i lud, po chwili zadumy, się rozszedł — jedni w powietrze, inni po ziemi, zgodnie ze swą wolą. [40] Odeszli w zdumieniu, dowiedziawszy się o tym boju cudownym, morderczym, przeraźliwym między najdzielniejszymi z wojowników Kurów, Zdobywcą-Skarbu i Adhirathim, ich obu wysławiając.

Choć dzielny Syn Radhy leżał zabity w tej walce w pancerzu strzałami podartym, nawet po śmierci uroda go nie opuściła. Przystrojony różnymi ozdobami, z bransoletami z polerowanego złota był Waikartana podobny drzewu obsypanemu świeżymi pąkami, mój królu, jakoby złoto najczystsze, niczym płonący ogień. Tego tygrysa ludzi wraz z jego synami zgasił płomień oręża Syna Prythy, gdy podpalił on Pandawów i Pańćalów swojej broni płomieniem. Ten, który zawsze mówił: „Dam”, a nigdy — „Nie mam”, gdy dobrzy o dar go prosili. Ten dobry człowiek padł w pojedynku — ten buhaj! Wszystko, co miał ten wielki duchem, do braminów należało, nie było niczego, czego by im nie oddał, nie było niczego, co dla siebie by chował, nawet życia własnego. [45] Zawsze życzliwy ludziom, darczyńca ochoczo dający, odszedł do nieba, zabrawszy twym synom nadzieję na zwycięstwo, opiekę i ochronę.

Gdy Karna poległ, rzeki przestały płynąć, zaszło słońce zmętniałe, a skosem planeta Brata* Jamy* wzeszła, jak słońce świecąc. Niebiosa się rozwarły i zagrzmiała ziemia, gwałtownie ostre wichry zawiały, ogniem strony świata zapłonęły i wzburzyły się ryczące oceany. Zachwiały się góry lasami porośnięte, zadrżały zastępy istot, dostojny panie. Bryhaspati, nachodząc na Rohini, przyjął barwę księżyca i słońca*. Gdy Karna poległ, stron świata nie mogłeś rozróżnić, ciemność niebiosa spowiła, ziemia się zatrzęsła. Spadały meteory rozpalone światłem i radowali się ci, którzy nocą żyją. [50] I kiedy Ardźuna, o obliczu jasnym jak księżyc, strzałą w kształcie brzytwy odciął głowę Karny, wówczas przestworza, niebo oraz ziemię krzyk ludu „Biada! Biada!” wypełnił.

Ardźuna zaś po zgładzeniu swego wroga Karny, miłowanego przez bogów, gandharwów i ludzi, jaśniał potężną ognistą energią, jak Tysiącooki*, gdy Wrytrę uśmiercił. A potem ruszył na rydwanie huczącym jak chmur burzowych nawała, świecącym jak słońce w środku jesiennego nieba, zdobnym w godło z małpą w proporcu przeraźliwie wrzeszczącą, lśniącym jak śnieg, księżyc i kryształ przejrzysty, ozdobionym złotem, perłami, klejnotami, diamentami i koralem, o niezrównanej prędkości. Na nim polem bitwy jechał on, Syn Pandu oraz Bujnowłosy*, dwaj najlepsi spośród ludzi — jak ogień i słońce — wolni od lęku, świetliści obaj, jakoby Wisznu i Wasawa*. Po tym, jak wśród dźwięczenia łuków, cięciw, obręczy napadali gwałtem na wrogów, splendoru ich pozbawiając, jak deszczem strzał Kurów rozgramiali — ten z małpą w godle i ten z królem ptaków — obaj z mocą zadęli w swe konchy o pięknym brzmieniu, od czego duch nieprzyjaciół upadł. [55] Wzięli w dłonie ci dwaj najlepsi z mężów one konchy o potężnym brzmieniu, oplecione złotą siatką, jak śnieg białe, przycisnęli je do swych szlachetnych ust i równocześnie zagrali. I dźwięk konch obu — Pięciorodnej i Bożydara — wypełnił ziemię, przestwór, niebiosa i wody, a echo się niosło po lasach, górach, rzekach i stronach świata, budząc trwogę w twoich wojskach, mój królu, i radość Judhiszthirze niosąc.

Usłyszeli Kurowie donośny dźwięk obu konch i w pośpiechu uchodzić jęli, Bharato, porzucając władcę Madry i Durjodhanę, władcę Bharatów. A zgromadzone zastępy istot błogosławiły Zdobywcy-Skarbu — tej wielkiej bitwy ozdobie — i Dręczycielowi-Ludzi, podobnym do dwóch słońc wschodzących. [60] Obaj pogromcy wrogów, Kryszna Niewzruszony i Ardźuna, ciężko ranni od strzał Karny byli, obaj jaśnieli na polu bitwy, mrok rozpraszali niczym księżyc i słońce bez skazy w girlandzie promieni. A potem odłożyli swoje strzały i wśród przyjaciół szczęśliwie do swego obozu dotarli ci o niezrównanej odwadze, niczym dwaj bogowie Wasawa i Niewzruszony przez kapłanów na ofiarę wołani. I ich obu bogowie uczcili, gandharwowie, ludzie i ćaranowie, wielcy wieszczowie, jakszowie oraz wielkie węże, gdyż po zabiciu Karny w onej strasznej wojnie ich szanse na zwycięstwo ogromnie wzrosły.