Autor

Opracowanie (indika 2026):
(tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz

भागवतपुराणम्

Bhāgavata-purāṇam

Purana Bhagawata 

Księga 2 (dvitīya-skandhaḥ)

Opis natury Człowieka (puruṣa-saṃsthā-varṇanam)

Rozdział 2.2 (dvitīyo ‘dhyāyaḥ)

Ścieżka jogi (yoga-mārga-muktiḥ)

Streszczenie rozdziału:

1-5 Świat Ułudy stworzony jest z idei (vāsanā) i nazw (nāman) pozbawionych treści (artha); nie należy szukać w nim istoty – postulat ascezy.

6-14 Jedyna wartość to jaźń-Bóg przebywający w sercu; cześć oddaje mu każdy, kto ujrzał treść – procedura medytacji o czterorękim Wisznu.

15-31 Metoda umierania – opis drogi przez wszechświat (makro i mikro), stapiania się z kolejnymi emanatami i najwyższy stan wyzwolenia.

32-37 Źródłem przedstawionej praktyki jest Wisznu, który przekazał ją Brahmie – pochwała ścieżki oddania.

śrī-śuka uvāca

evaṃ purā dhāraṇayātma-yonir
naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt |
tathā sasarjedam amogha-dṛṣṭir
yathāpyayāt prāg vyavasāya-buddhiḥ ||2.2.1|| त्रि

Śuka rzekł:

Tak kontemplacją ów Samozrodzony
pamięć straconą szczęśliwie odzyskał,
taki świat stworzył, jakim był przed kresem,
gdy postanowił, mając wzrok niezłomny. 

śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā
yan nāmabhir dhyāyati dhīr apārthaiḥ |
paribhramaṃs tatra na vindate ’rthān
māyāmaye vāsanayā śayānaḥ ||2.2.2|| त्रि

Mowy brahmana oto jest i droga,
rozum tu myśli słowami bez treści.
Wędrowiec na niej treści nie znajduje,
śniąc ideami w Ułudy zjawieniu.

ataḥ kavir nāmasu yāvad arthaḥ
syād apramatto vyavasāya-buddhiḥ |
siddhe 'nyathārthe na yateta tatra
pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ ||2.2.3|| त्रि

Jak wielką w nazwach treść zoczy poeta,
nieomroczony, z rozumem stanowczym,
może ją zdobyć, lecz niech się nie trudzi,
ten, który widzi znój wielki w niej tkwiący.

satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsair
bāhau svasiddhe hy upabarhaṇaiḥ kim |
saty añjalau kiṃ purudhānna-pātryā
dig-valkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ ||2.2.4|| त्रि

Kiedy jest ziemia, cóż z walki o łoże?
Kiedy jest ramię, po cóż są poduszki?
Czy trzeba naczyń, gdy dłonie złączone?
Jest kora, przestwór, po cóż więc tkaniny?

cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ
naivāṅghripāḥ para-bhṛtaḥ sarito 'py aśuṣyan |
ruddhā guhāḥ kim ajito ’vati nopasannān
kasmād bhajanti kavayo dhana-durmadāndhān ||2.2.5|| व

Czyż przy drogach kory nie ma? Czy wyschły strumienie?
Czy już drzewa szczodrobliwe jałmużną nie darzą?
Czy Niezłomny nie ochrania? Jaskinie zamknięte?
Czemu ślepych, spitych złotem więc wielbią poeci?

evaṃ sva-citte svata eva siddha
ātmā priyo 'rtho bhagavān anantaḥ |
taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta
saṃsāra-hetūparamaś ca yatra ||2.2.6|| त्रि

W umyśle własnym z siebie doskonała
jaźń ukochana, Bóg, treść, co bezkresna –
niechaj go wielbi ten, co treść ustalił,
gdyż w nim przejawy przyczyna zanika.

kas tāṃ tv anādṛtya parānucintām
ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt |
paśyañ janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ
sva-karmajān paritāpāñ juṣāṇam ||2.2.7|| त्रि

Któż prócz bydlęcia, widząc ludzi wpadłych
do Waitarani, co cierpią katusze
z czynu powstałe, porzucić by zdołał
troskę o innych, zajęty swym bytem.

kecit sva-dehāntar-hṛdayāvakāśe
prādeśa-mātraṃ puruṣaṃ vasantam |
catur-bhujaṃ kañja-rathāṅga-śaṅkha-
gadā-dharaṃ dhāraṇayā smaranti ||2.2.8|| उ

Niektórzy myślą o Człowieku w ciele,
w przestrzeni serca – dzięki koncentracji –
rozmiaru piędzi, który dzierży w rękach
muszlę, maczugę, kwiat, koło rydwanu.

prasanna-vaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ
kadamba-kiñjalka-piśaṅga-vāsasam |
lasan-mahā-ratna-hiraṇmayāṅgadaṃ
sphuran-mahā-ratna-kirīṭa-kuṇḍalam ||2.2.9|| ज

Twarz jego radosna, oczy jak lotosy,
szaty ma żółte jak kwiecie kadamby,
świecące klejnotem złote bransolety,
diademy, kolczyki z kamieniem szlachetnym.

unnidra-hṛt-paṅkaja-karṇikālaye
yogeśvarāsthāpita-pāda-pallavam |
śrī-lakṣaṇaṃ kaustubha-ratna-kandharam
amlāna-lakṣmyā vanamālayācitam ||2.2.10|| ज

To jego stóp pąki stawiają jogini
na słupku lotosu serca nieśpiącego,
w Fortuny znak zdobny i klejnot Kaustubha,
w niewiędnący wieniec, strojny, z leśnych kwiatów.

vibhūṣitaṃ mekhalayāṅgulīyakair
mahā-dhanair nūpura-kaṅkaṇādibhiḥ |
snigdhāmalākuñcita-nīla-kuntalair
virocamānānana-hāsa-peśalam ||2.2.11|| ज

Ma on bransolety na kostkach, ramionach,
pas i pierścienie niezwykle kosztowne,
kruczoczarne włosy kręcone i gęste
i uśmiech uroczy na jasnym obliczu.

adīna-līlā-hasitekṣaṇollasad-
bhrū-bhaṅga-saṃsūcita-bhūry-anugraham |
īkṣeta cintā-mayam enam īśvaraṃ
yāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate ||2.2.12|| ज

Łaskawość ogromną łuk brwi ukazuje
i spojrzenie jasne wesołe zabawą –
niech patrzy na Władcę z myśli powstałego,
dopóki swój umysł dzierżeniem utrzyma.

ekaikaśo ’ṅgāni dhiyānubhāvayet
pādādi yāvad dhasitaṃ gadā-bhṛtaḥ |
jitaṃ jitaṃ sthānam apohya dhārayet
paraṃ paraṃ śuddhyati dhīr yathā yathā ||2.2.13|| ज

Niech Maczugodzierżcy po kolei członki
sobie wyobraża, od stóp aż po uśmiech.
Miejsce zdobyte niech rzuca i dalsze
oby utrzymywał, aż myśl się oczyści.

yāvan na jāyeta parāvare 'smin
viśveśvare draṣṭari bhakti-yogaḥ |
tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ
kriyāvasāne prayataḥ smareta ||2.2.14|| त्रि

Póki nie zrodzi się joga oddania
do widza, władcy wyższego-niższego,
póty niech postać Człowieka tę gęstą
pamięta, siląc się dzieła porzucić.

sthiraṃ sukhaṃ cāsanam āsthito yatir
yadā jihāsur imam aṅga lokam |
kāle ca deśe ca mano na sajjayet
prāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ ||2.2.15|| उ

Gdy wyrzeczeniec ze świata chce odejść,
niech przyjmie pozę stabilną, wygodną,
na czas i miejsce niechaj on nie baczy,
umysłem oddech i tchnienia niech kiełzna.

manaḥ sva-buddhyāmalayā niyamya
kṣetra-jña etāṃ ninayet tam ātmani |
ātmānam ātmany avarudhya dhīro
labdhopaśāntir virameta kṛtyāt ||2.2.16|| उ

Rozumem niech mądry swój umysł poskromi
i do znawcy pola niechaj go prowadzi,
jego zaś do jaźni, jaźń w jaźni zatrzyma,
tak spokój zyskawszy, działań zaprzestanie.

na yatra kālo 'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ
kuto nu devā jagatāṃ ya īśire |
na yatra sattvaṃ na rajas tamaś ca
na vai vikāro na mahān pradhānam ||2.2.17|| उ

Wszak czas tam nie włada – władca nieśmiertelnych,óż więc bogowie, co światem tu rządzą?
Tam nie ma istności, barwności ni mroku,
Ogromu, przemiany ani prapodstawy.

paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad
yan neti netīty atad utsisṛkṣavaḥ |
visṛjya daurātmyam ananya-sauhṛdā
hṛdopaguhyārha-padaṃ pade pade ||2.2.18|| ज

Ci miejsce najwyższe wisznuickie wielbią,
co rzucić chcą nietość: „co nie tym, nie tamtym”.
Tylko jemu wierni błąd jaźni rzucają
i w sercu wciąż tulą to miejsce należne.

itthaṃ munis tūparamed vyavasthito
vijñāna-dṛg-vīrya-surandhitāśayaḥ |
sva-pārṣṇināpīḍya gudaṃ tato 'nilaṃ
sthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jita-klamaḥ ||2.2.19|| ज

Wzrok, wiedza i męstwo już złoże zniszczyły,
w tym stanie więc mędrzec niechaj się zatrzyma.
Zatkawszy swą piętą odbyt, niech powietrze
w miejsc szóstkę podnosi, wyzbyty zmęczenia.

nābhyāṃ sthitaṃ hṛdy adhiropya tasmād
udāna-gatyorasi taṃ nayen muniḥ |
tato ’nusandhāya dhiyā manasvī
sva-tālu-mūlaṃ śanakair nayeta ||2.2.20|| उ

Co w pępku spoczywa, do serca niech wzniesie,
a ruchem udany następnie ku piersi, 
myślą niechaj mądry stopniowo je wiedzie
wprost ku nasadzie swego podniebienia.

tasmād bhruvor antaram unnayeta
niruddha-saptāyatano ’napekṣaḥ |
sthitvā muhūrtārdham akuṇṭha-dṛṣṭir
nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ ||2.2.21|| उ 

Gdy obojętny zatka siedem siedzib,
niechaj znów wzniesie pomiędzy brwi swoje,
tam pół muhurty trwając, ostrowzroczny,
głowę rozszczepia i idzie w najwyższe.

yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ
vaihāyasānām uta yad vihāram |
aṣṭādhipatyaṃ guṇa-sannivāye
sahaiva gacchen manasendriyaiś ca ||2.2.22|| त्रि

Kiedy się stara o sioło Demiurga
lub miejsce zabaw kroczących po niebie,
gdzie osiem mocy w przymiotów złączeniu,
niechaj tam idzie z umysłem, zmysłami.

yogeśvarāṇāṃ gatim āhur antar
bahis trilokyāḥ pavanāntar-ātmanām |
na karmabhis tāṃ gatim āpnuvanti
vidyā-tapo-yoga-samādhi-bhājām ||2.2.23|| उ

Wewnątrz, na zewnątrz trójświata szlak wiedzie
tych mistrzów jogi, co jaźń ich jest wiatrem,
wielbiących wiedzę, ascezę, skupienie –
tej jednak drogi nie sięgnie się czynem.

vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ
suṣumṇayā brahma-pathena śociṣā |
vidhūta-kalko 'tha harer udastāt
prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram ||2.2.24|| उ 

Do Ognia Trawienia idą po przestworzu
suszumną jasną, co traktem jest Brahmy,
a kiedy brud zmyją, to wyżej wędrują,
ku Kołu Delfina Hariego, o królu.

tad viśva-nābhiṃ tv ativartya viṣṇor
aṇīyasā virajenātmanaikaḥ |
namas-kṛtaṃ brahma-vidām upaiti
kalpāyuṣo yad vibudhā ramante ||2.2.25|| त्रि

Ten Wisznu pępek wszechświata przekracza
jaźnią najmniejszą pozbawioną pyłu
i sięga miejsca, co znawcy brahmana
czczą je, gdzie żyją tak długo jak eon.

atho anantasya mukhānalena
dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam |
niryāti siddheśvara-juṣṭa-dhiṣṇyaṃ
yad dvaiparārdhyaṃ tad u pārameṣṭhyam ||2.2.26|| त्रि

Kiedy zobaczy, że świat jest spalany
ogniem, co z paszczy Bezkresnego powstał,
to wkracza w sioło mistrzów doskonałych,
najwyższe, gdzie życie trwa aż dwie połowy.

na yatra śoko na jarā na mṛtyur
nārtir na codvega ṛte kutaścit |
yac cittato ’daḥ kṛpayānidaṃ-vidāṃ
duranta-duḥkha-prabhavānudarśanāt ||2.2.27|| उ

Nie ma rozpaczy, starości ni śmierci,
bólu czy strachu tam znikąd, z wyjątkiem
współczucia dla tych, co trwają w „nietości”,
gdy cierpień się widzi bezmiar przeogromny.

tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayas
tenātmanāpo ’nala-mūrtir atvaran |
jyotir-mayo vāyum upetya kāle
vāyv-ātmanā khaṃ bṛhad-ātma-liṅgam ||2.2.28|| उ

Potem w szczególność popada bez strachu,
nią będąc, w wodę, znów staje się ogniem,
światłem już będąc, wolno sięga wiatru,
potem przestworu o znaku Ogromu.

ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ
rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva |
śrotreṇa copetya nabho-guṇatvaṃ
prāṇena cākūtim upaiti yogī ||2.2.29|| उ

Węchem on zapach, a smak smakowaniem,
kształt zaś patrzeniem, dotykiem znów powiew,
słuchem osiąga on przymiot przestworu,
tchnieniem zaś wchodzi jogin w cele działań.

sa bhūta-sūkṣmendriya-sannikarṣaṃ
mano-mayaṃ deva-mayaṃ vikāryam |
saṃsādya gatyā saha tena yāti
vijñāna-tattvaṃ guṇa-sannirodham ||2.2.30|| त्रि

Sięga przemiany z niebian, z myśli wstałej,
która zawiera żywioł, miary, zmysły.
Z nią oraz z ruchem wkracza on w element
rozpoznający, gdzie cech zatrzymanie.

tenātmanātmānam upaiti śāntam
ānandam ānanda-mayo 'vasāne |
etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ
sa vai punar neha viṣajjate 'ṅga ||2.2.31|| त्रि

Będąc błogością, samym sobą wchodzi
w błogość, u kresu, w jaźń, co wyciszona.
Bhagawatowy ten cel kto osiągnął,
ten już ponownie do tego tu nie lgnie.

ete sṛtī te nṛpa veda-gīte
tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca |
ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa
ārādhito bhagavān vāsudevaḥ ||2.2.32|| त्रि

Owe dwie drogi, wieczne, opisane
w Wedzie i Gicie, o które spytałeś,
o nich to Brahmie dawniej opowiedział
Bóg Wasudewa rady z jego uczuć.

na hy ato ’nyaḥ śivaḥ panthā
viśataḥ saṃsṛtāv iha |
vāsudeve bhagavati
bhakti-yogo yato bhavet ||2.2.33||

Nie ma tutaj w przejawieniu
innej drogi związanego
niż ta, która jogę uczuć
da do Boga Wasudewy.

bhagavān brahma kārtsnyena
trir anvīkṣya manīṣayā |
tad adhyavasyat kūṭa-stho
ratir ātman yato bhavet ||2.2.34||

Brahma, Bóg, brahmana ujrzał
i rozumem Wedę trójną.
W szczycie będąc, to ustalił,
co do jaźni miłość budzi.

bhagavān sarva-bhūteṣu
lakṣitaḥ svātmanā hariḥ |
dṛśyair buddhy-ādibhir draṣṭā
lakṣaṇair anumāpakaiḥ ||2.2.35||

Dzięki jaźni Bóg, widz, Hari,
w bycie wszelkim jest widziany
przez widzialne, jak ów rozum,
poprzez który się wnioskuje.

tasmāt sarvātmanā rājan
hariḥ sarvatra sarvadā |
śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca
smartavyo bhagavān nṛṇām ||2.2.36||

Zatem, królu, zawsze wszędzie
całym sobą pośród ludzi
niech opiewa się, pamięta
i niech słucha się o Harim.

pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ
kathāmṛtaṃ śravaṇa-puṭeṣu sambhṛtam |
punanti te viṣaya-vidūṣitāśayaṃ
vrajanti tac-caraṇa-saroruhāntikam ||2.2.37|| रु

Ci, co piją zebrany w kielichach swych uszu,
pośród świętych, sok gawęd o Bogu i jaźni,
oczyściwszy to złoże przedmiotem zepsute,
ku bliskości wędrują stóp jego lotosów.

iti śrīmad-bhāgavate mahā-purāṇe
brahma-sūtra-bhāṣye
pārama-haṃsyāṃ saṃhitāyāṃ
vaiyāsikyāṃ
dvitīya-skandhe puruṣa-saṃsthā-varṇane
yoga-mārga-muktir nāma
dvitīyo ‘dhyāyaḥ ||2.2||

Oto w chwalebnej wielkiej puranie Bhagawata,
w komentarzu do Sutr wedanty,
w piśmie najlepszych z ascetów,
w utworze syna Wjasy,
w drugiej księdze, w Opisie natury Człowieka
rozdział drugi zatytułowany
„Ścieżka jogi”.