Upaniszad Īśa (Īśopaniṣad)

Autor

Opracował (wprowadzenie, tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz (indika 2024)

Upaniszady (od: upa-ni-sad – przysiadać się; wyraz posiada dwie formy: upaniṣad – rodzaj żeński f. / upaniṣada – rodzaj nijaki n.) konstytuują najmłodszą warstwę literatury wedyjskiej. Powiązane były z jedną z czterech Wed (saṁhitā), a umieszczane pod koniec młodszych wedyjskich warstw – brāhmaṇa, āraṇyaka – dlatego wspólnie nazywane są końcem Wedy (vedānta).

Upaniszad Īśa (nazywany tak od wyrazu rozpoczynającego utwór) stanowi ostatni (czterdziesty) rozdział Białej Jadźurwedy w redakcji wadźasanijów (dlatego nazywany jest również vājasaneyi-saṁhitopaniṣad). To jeden z najkrótszych, a zarazem najpopularniejszych upaniszad. Umieszczany jako pierwszy na liście dziesięciu głównych (mukhya) upaniszad:

īśa-kena-katha-praśna-
muṇḍa-māṇdukya-tittiriḥ |
aitareyaṁ ca cchāndogyam
bṛhad-āraṇyakam tathā ||

Iśa, Kena, Katha, Praśna,
Munda, Mandukja, Tittiri,
Aitareja i Ćhandogja,
Bryhadaranjaka z nimi.

Cała dziesiątka (oraz upaniszad Śvetāśvatara) została skomentowana przez założyciela szkoły niedualnej wedanty (advaita-vedānta) Śankarę (Śaṅkara). Īśa doczekał się również licznych innych komentarzy we wszystkich szkołach wedanty. Jest też często parafrazowany w literaturze puranicznej (przykłady często cytuje Madhva w swoim komentarzu). W niniejszym opracowaniu w objaśnieniach odnoszę się do czterech komentatorów [1]:

1. Śaṅkara (VIII w.)
2. Madhva (1238-1317)
3. Vedānta Deśika (1268-1370)
4. Baladeva Vidyābhūṣaṇa (?-1768)

Datowanie upaniszadu Īśa, podobnie jak w ogólności całej grupy tych tekstów, jest wielce niepewne. Przyjmuje się, że jest on jednym z najstarszych i mógł powstać tuż po Bryhadaranjace i Ćhandogii, które uważane są za najstarsze, jeszcze przed powstaniem kanonu palijskiego (buddyzm) i dźinijskiego, czyli gdzieś między VI a III w. p.n.e. Winternitz (History of Indian Literature) uważa, że może być on jeszcze upaniszadem przedbuddyjskim. Jest pisany metrycznie, najczęściej ośmiozgłoskowcem (anuṣṭubh, dwie linijki, 4 pady po 8 sylab), choć metrum utworu jest nieregularne, a czasem w obrębie jednej strofy występują różne metra np.Īśa-up 5: anuṣṭubh (8 sylab), uṣṇik (7 sylab), bṛhatī (9 sylab).

Najpopularniejszą redakcją upaniszadu Īśā jest redakcja kanwy (kāṇva-śākhā), w której tekst posiada 18 strof. Inna redakcja (mādhyaṁdina) różni się nieco układem strof np. nie posiada osiemnastej, a strofy począwszy od dziewiątej są przemieszane.

W języku polskim upaniszad Īśa doczekał się kilku tłumaczeń, które to publikujemy na niniejszej stronie:

Stanisław Michalski; Upaniszady, Ultima Thule, Warszawa, Kraków 1913 (Wydawnictwo Miniatura, Seria Biblioteka Orientalna, 1991).
Bhaktivedanta Swami; Śrī Īśopaniṣad, BBT 1994.
Marta Kudelska; Upaniszady, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004.
Andrzej Babkiewicz (indika 2024).

Struktura utworu i tematyka kolejnych strof:

strofa 1. Natura rzeczy (tattva): wszystko jest własnością Boga (Īśa)
strofa 2. Temat: czyn (karman), który nie wiąże
strofa 3. Przyczyna więzów: zabicie jaźni (ātman)
strofy 4-8. Opis Absolutu i rezultat jego poznania: brak omroczenia i rozpaczy
strofy 9-11. Wiedza i niewiedza (vidyā, avidyā)
strofy 12-14. Nieprzejawione i przejawione (asambhūti, sambhūti)
strofy 15-18. Modlitwa przedśmiertna (recytowana podczas rytów pogrzebowych)

[1] Angielskie tłumaczenie komentarzy: Īśopaniṣad with the commentaries of Mahavācārya, Vedānta Deśika, Baladeva Vidyābhūṣaṇa, Bhaktivinoda Thākura, translated by H.H. Bhānu Swāmī, Sri Vaikunta Enterprises, 2006.

inwokacja

pūrṇam adah pūrṇaṁ idam
pūrṇāt pūrṇam udacyate |
pūrṇasya pūrṇam ādāya
pūrṇam evāvaśiṣyate ||

īśāvāsyam idaṃ sarvaṃ
yat kiñca jagatyāṃ jagat |
tena tyaktena bhuñjīthā
mā gṛdhaḥ kasya svid dhanam || 1 ||

kurvann eveha karmāṇi
jijīviṣec chataṃ samāḥ |
evaṃ tvayi nānyatheto ‚sti
na karma lipyate nare || 2 ||

asuryā nāma te lokā
andhena tamasāvṛtāḥ |
tāṃs te pretyābhigacchanti
ye ke cātma-hano janāḥ || 3 ||

anejad ekaṃ manaso javīyo
nainad devā āpnuvan pūrvam arṣat |
tad dhāvato ‚nyān atyeti tiṣṭhat
tasminn apo mātariśvā dadhāti || 4 ||

tad ejati tan naijati
tad dūre tad v antike |
tad antar asya sarvasya
tad u sarvasyāsya bāhyataḥ || 5 ||

yas tu sarvāṇi bhūtāny
ātmany evānupaśyati |
sarvabhūteṣu cātmānaṃ
tato na vijugupsate || 6 ||

yasmin sarvāṇi bhūtāny
ātmaivābhūd vijānataḥ |
tatra ko mohaḥ kaḥ śoka
ekatvam anupaśyataḥ || 7 ||

sa paryagāc chukram akāyam avraṇam
asnāviraṃ śuddham apāpa-viddham |
kavir manīṣī paribhūḥ syayambhūr
yāthātathyato ‚rthān vyadadhāc chāśvatībhyaḥ samābhyaḥ || 8 ||

andhaṃ tamaḥ praviśanti
ye ‚vidyām upāsate |
tato bhūya iva te tamo
ya u vidyāyāṃ ratāḥ || 9 ||

anyad evāhur vidyayā
anyad āhur avidyayā |
iti śuśruma dhīrāṇāṃ
ye nas tad vicacakṣire || 10 ||

vidyāṃ cāvidyāṃ ca yas
tad vedobhayaṃ saha |
avidyayā mṛtyuṃ tīrtvā
vidyayāmṛtam aśnute || 11 ||

andhaṃ tamaḥ praviśanti
ye ‚sambhūtim upāsate |
tato bhūya iva te tamo
ya u sambhūtyāṃ ratāḥ || 12 ||

anyad evāhuḥ saṃbhavād
anyad āhur asaṃbhavāt |
iti śuśruma dhīrāṇāṃ
ye nas tad vicacakṣire || 13 ||

saṃbhūtiṃ ca vināśaṃ ca
yas tad vedobhayaṃ saha |
vināśena mṛtyuṃ tīrtvā
saṃbhūtyāmṛtam aśnute || 14 ||

hiraṇmayena pātreṇa
satyasyāpihitaṃ mukham |
tat tvaṃ pūṣann apāvṛṇu
satya-dharmāya dṛṣṭaye || 15 ||