Autor
Opracowanie (indika 2026):
(tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz
भागवतपुराणम्
Bhāgavata-purāṇam
Purana Bhagawata
Księga 2 (dvitīya-skandhaḥ)
Rozmowa o emanacji (sṛṣṭi-viṣaya-saṃvādaḥ)
Rozdział 2.6 (ṣaṣṭho ‘dhyāyaḥ)
Hymn o Człowieku (puruṣa-sūktārtha-varṇanam)
Streszczenie rozdziału:
1-7
brahmovāca
vācāṃ vahner mukhaṃ kṣetraṃ
chandasāṃ sapta dhātavaḥ |
havya-kavyāmṛtānnānāṃ
jihvā sarva-rasasya ca ||2.6.1||
vācām (mowy; asmad ādi-vāg-indriyāṇām) vahneḥ (ognia; tad-adhiṣṭhātuḥ agneḥ ca) [tasya puruṣasya] (tego Człowieka) mukham (usta) kṣetram (pole; utpattisthānam), chandasām (metrów; gāyatry-ādīnāṃ tasya) sapta dhātavaḥ (siedem pierwiastków; tvag-ādayaḥ kṣetram), jihvā (język; tasya rasanendriyam) havya-kavya-amṛta-annānām (obiat dla bogów, obiad dla przodków, nektaru i jadła; havyaṃ devānām annaṃ kavyaṃ pitṛṇām annam amṛtaṃ tad-ubhaya-śeṣaḥ manuṣyāṇām annam teṣām) sarva-rasasya ca (i wszelkich smaków; madhurādeḥ ṣaṭvidhasya cakārāt asmadādirasanendriyasya tadadhiṣṭhāturvaruṇasya ca etasya virājasya) [jihvā] (język; utpatti-sthānāṃ bhavati),
ṣaṣṭhe virāḍ vibhūtiś ca proktādhyātmādi-bhedataḥ |
dṛḍhīkṛtaṃ ca pūrvoktaṃ sarvaṃ puruṣa-sūktataḥ ||*||
idānīṃ vairājasya vibhūtiḥ sa-prapañcam anuvarṇyate | vācām asmad-ādi-vāg-indriyāṇāṃ tad-adhiṣṭhātur vahneś ca tasya mukhaṃ kṣetram utpatti-sthānam | chandasāṃ gāyatry-ādīnāṃ[1] saptānāṃ tasya sapta-dhātavas tvag-ādayaḥ[2] kṣetram | havyaṃ devānām annam | kavyaṃ pitṛ-ṭaṇām | amṛtaṃ tad-ubhaya-śeṣo manuṣyānām | teṣām annānāṃ sarva-rasasya madhurādeḥ[3] ṣaḍ-vidhasya ca-kārād asmad-ādi-rasanendriyasya tad-adhiṣṭhātur varuṇasya caitasya jihvā kṣetram utpatti-sthānam | evaṃ sarvatrān uktam unneyam ||1||
***
[1] ādinā uṣṇik-triṣṭub-jagatī-paṅkti-bṛhatīnāṃ grahaṇam |
[2] ādi-śabdena carma-māṃsa-rudhira-medo-majjāsthāṃ grahaṇam |
[3] ādinā kaṭutikta-kaṣāyāmla-lavaṇānāṃ grahaṇam |
Tab Content goes here
sarvāsūnāṃ ca vāyoś ca
tan-nāse paramāyaṇe |
aśvinor oṣadhīnāṃ ca
ghrāṇo moda-pramodayoḥ ||2.6.2||
sarva-asūnām ca (wszystkich tchnień; asmadādiprānāṃ ca) vāyoḥ ca (i wiatru) tat-nāse (jego dwie dziurki w nosie; tasya nāsāraṇḍhre) paramāyaṇe (doskonałe siedziby; uttamakṣetre), aśvinoḥ (dwóch Aświnów) oṣadhīnām ca (i ziół) [paramāyane] (doskonałe siedziby), moda-pramodayoḥ ([zapachów] cieszących i wielce cieszących; sāmānya-viśeṣa-gaṇḍhayoḥ) ghrāṇaḥ (węch; ghrāṇendriyam) [paramāyaṇam] (doskonała siedziba),
sarvāsūnām asmad-ādi-prāṇānāṃ tasya nāse nāsārandhre paramāyane uttama-kṣetre | moda-pramodayoś ca sāmānya-viśeṣa-gandhayor ghrāṇo ghrāṇendriyaṃ paramāyanam ||2||
Tab Content goes here
rūpāṇāṃ tejasāṃ cakṣur
divaḥ sūryasya cākṣiṇī |
karṇau diśāṃ ca tīrthānāṃ
śrotram ākāśa-śabdayoḥ ||2.6.3||
rūpāṇām (kształtów), tejasām (barwy; rupa-prakāśakānām) cakṣuḥ (wzrok; tasya darśanendriyaṃ kṣetram), akṣiṇī (dwoje oczu; tasya netra-golake) divaḥ (niebios; deva-lokasya) sūryasya ca (i słońca; kṣetram),
karṇau (dwoje uszu; tasya śrotrābhidhāne) diśām (stron świata) tīrthānām ca (i brodów; āgamānām), śrotram (słuch; tasya śravaṇendriyam) ākāśa-śabdayoḥ (przestworu i dźwięku; kṣetraṃ bhavati),
rūpāṇāṃ tejasāṃ rūpa-prakāśānāṃ ca cakṣur indriyam | akṣiṇī netra-golake | sarvatra ṣaṣṭhy-antānāṃ prathamāntaṃ kṣetraṃ draṣṭavyam | karṇau śrotrādhiṣṭhāne | śrotram indriyam ||3||
Tab Content goes here
tad-gātraṃ vastu-sārāṇāṃ
saubhagasya ca bhājanam |
tvag asya sparśa-vāyoś ca
sarva-medhasya caiva hi ||2.6.4||
tat-gātram (jego ciało; tasya śarīram) vastu-sārāṇām (esencji przedmiotu; vastūṇāṃ ye sārāṃśāḥ teṣām) saubhagasya ca (i pomyślności; saundaryasya ca) bhājanam (naczyniem; sthānam),
asya (jego) tvak eva (skóra; tvag-indriyam eva) sparśa-vāyoḥ (dotyku i wiatru; sparśasya vāyoḥ ca), sarva-medhasya ca hi (i wszelkich ofiar; sarvasya yajñasya ca bhājanaṃ hi),
tasya gātraṃ śarīraṃ vastūnāṃ ye sārāṃśās teṣāṃ bhājanaṃ sthānam | asya tvak-sparśasya vāyoś cety arthaḥ | sarvasya medhasya yajñasya ||4||
Tab Content goes here
romāṇy udbhijja-jātīnāṃ
yair vā yajñas tu sambhṛtaḥ |
keśa-śmaśru-nakhāny asya
śilā-lohābhra-vidyutām ||2.6.5||
[tasya] (jego) romāṇi (włoski na ciele) udbhijja-jātīnām (klasy kiełkujących; sarva-vṛkṣāṇāṃ kṣetram), yaiḥ (dzięki którym; vṛkṣaiḥ) yajñaḥ (ofiara) sambhṛtaḥ tu (utrzymywana; samyak-sādhitaḥ teṣām eva) vā (lub; kṣetram),
asya (jego) keśa-śmaśru-nakhāni (włosy, broda, paznokcie) śilā-loha-abhra-vidyutām (kamienie, miedź, chmury, piorun; keśā meghānāṃ śmaśrūṇi vidyutāṃ pāda-kara-nakhāni śilālohānāṃ kṣetram).
udbhijja-jātīnāṃ sarva-vṛkṣāṇām | yair vṛkṣair yajñaḥ samyak sādhitas teṣām eva vā | keśā meghānāṃ kṣetram, pūrvaṃ tathokteḥ | śmaśrūṇi vidhutām | pāda-kara-nakhāni śilālohānām iti sādṛśyād ūhyam ||5||
Tab Content goes here
bāhavo loka-pālānāṃ
prāyaśaḥ kṣema-karmaṇām |
vikramo bhūr bhuvaḥ svaś ca
kṣemasya śaraṇasya ca |
sarva-kāma-varasyāpi
hareś caraṇa āspadam ||2.6.6||
bāhavaḥ (ramiona) prāyaśaḥ (przeważnie) kṣema-karmaṇām (tych, których powinnością jest ochrona; maṅgala-kṛtāṃ pālana-kartṛṇām) loka-pālānām (obrońców świata; indrādīṇām ) [kṣetraṃ bhavati] (jest polem).
vikramaḥ (kroczenie; pādanyāsaḥ) bhūḥ bhuvaḥ svaḥ ca (ziemia, przestwór, niebo; bhūr-ādi-lokānām) āspadam (siedziba; āśrayaḥ) kṣemasya (ochrony; labdha-rakṣaṇasya) śaraṇasya ca (i schronienia; bhayāt rakṣaṇasya ca) sarva-kāma-varasya api (wszelkiego dobra i błogosławieństw; sarveṣāṃ kāmānāṃ varaṇasyāpi) hareḥ caraṇe (dwie stopy Hariego; āṅghriḥ āspadam).
kṣema-karmaṇāṃ pālana-kartṛṇām | vikramaḥ pādanyāso bhūr-ādi-lokānām āspadam[1] āśrayaḥ | bhūr-ādi-śabdānām avyayatvāt ṣaṣṭhyā luk | kṣemo labdha-rakṣaṇam ||6||
śaraṇam bhayād rakṣaṇam | sarveṣāṃ kāmānāṃ varasya varaṇasyāpi harer aṅghrir āspadam | vīryasya śukrasya ||7||
***
[1] āspadam ity uttara-śloka-stham anukṛṣya yojyam |
Tab Content goes here
apāṃ vīryasya sargasya
parjanyasya prajāpateḥ |
puṃsaḥ śiśna upasthas tu
prajātyānanda-nirvṛteḥ ||2.6.7||
apām (wód; jalānām), vīryasya (spermy; śukrasya), sargasya (stwarzania; prajāsṛṣṭeḥ), parjanyasya (chmury; dakṣādīnām), prajāpateḥ (Pana Stworzeń) puṃsaḥ (Człowieka) śiśnaḥ (prącie; meḍhram adhiṣṭhānam).
upasthaḥ tu (a srom; upasthendriyam) prajā-ati-ānanda-nirvṛteḥ (źródła niezmiernej radości z potomstwa; āpahāniḥ tasyāḥ adhiṣṭhānam).
śiśno’dhiṣṭhānam | upasthas tv indriyam | prajāty-ānandaḥ santānārthaḥ sambhogas tena yā nirvṛtis tāpahānis tasyāḥ ||8||
Tab Content goes here
pāyur yamasya mitrasya
parimokṣasya nārada |
hiṃsāyā nirṛter mṛtyor
nirayasya gudaṃ smṛtaḥ ||2.6.8||
[he] nārada (Narado!),
[tasya] (jego) pāyuḥ (odbyt; pāyv-indriyam) yamasya (Jamy; kālasya), mitrasya (Mitry; mitra-nāmaka-devasya), parimokṣasya (i uwolnienia; mala-tyāgasya ca sthānam),
gudaṃ (wnętrzności; pāyusthānam) hiṃsāyāḥ (przemocy) nirṛteḥ (Nirryti; alakṣyāḥ), mṛtyoḥ (śmierci) nirayasya (piekła; maraṇasya narakasya ca adhiṣṭhānam) smṛtaḥ (znane; jñānibhiḥ viditam).
parimokṣasya mala-tyāgasya pāyur indriyam | gudaḥ sthānam | nirṛter alakṣmyāḥ ||9||
Tab Content goes here
parābhūter adharmasya
tamasaś cāpi paścimaḥ |
nāḍyo nada-nadīnāṃ ca
gotrāṇām asthi-saṃhatiḥ ||2.6.9||
parābhūteḥ (pokonania; parājayasya) adharmasya (nieprawości) tamasaḥ ca api (i mroku; ajñānasya) paścimaḥ (tył / lewa strona / zachód; tasya pṛṣṭha-bhāgaḥ āspadam),
nada-nadīnāṃ ca (rzek i strumieni; tasya) nāḍyaḥ (żyły / kanały; āspadam), gotrāṇām (pasm górskich; girīṇām) asthi-saṃhatiḥ (zbiór kości; tasya asthi-saṃghātaḥ āspadam).
tamaso’jñānasya | paścimaḥ pṛṣṭha-bhāgaḥ | gotrāṇāṃ girīṇām asthi-saṃghātaḥ ||10||
Tab Content goes here
avyakta-rasa-sindhūnāṃ
bhūtānāṃ nidhanasya ca |
udaraṃ viditaṃ puṃso
hṛdayaṃ manasaḥ padam ||2.6.10||
avyakta-rasa-sindhūnām (nieprzejawionego, soku, oceanów; avyaktaṃ pradhānaṃ rasaḥ annādīnāṃ sāraḥ sindhavaḥ samudrāḥ teṣām) bhūtānām (istot), nidhanasya ca (i kresu; layasya) puṃsaḥ (Człowieka) udaram (brzuch) padam (miejscem; sthānam) viditam (znanym; jñānabhiḥ jñātam),
[tasya] (jego) hṛdayam (serce) manasaḥ (umysłu; asmad-ādi-liṅga-śarīrasya) [padaṃ viditam] (miejscem znanym).
Tab Content goes here
dharmasya mama tubhyaṃ ca
kumārāṇāṃ bhavasya ca |
vijñānasya ca sattvasya
parasyātmā parāyaṇam ||2.6.11||
parasya (Najwyższego; parama-puruṣasya) ātmā (jaźń; cittam) dharmasya (Prawa), mama (moim), tubhyam ca (i twoim; tava), kumārāṇām (Kumarów; sanakādīnām), bhavasya (Śiwy; śrī-rudrasya) ca (i; asmadādīnām), vijñānasya (rozpoznania; buddheḥ), sattvasya ca (i istności; cittasya) parāyaṇam (schronieniem; param ayanam āśrayaḥ).
tubhyaṃ tava | kumārāṇāṃ sanakādīnām | bhavasya śrī-rudrasya | ātmā cittaṃ param ayanam ||12||
Tab Content goes here
ahaṃ bhavān bhavaś caiva
ta ime munayo 'grajāḥ |
surāsura-narā nāgāḥ
khagā mṛga-sarīsṛpāḥ ||2.6.12||
aham (ja), bhavān (ty), bhavaḥ (Bhawa; Śivaḥ), te (ci; tava) agrajāḥ (wcześniej zrodzeni) ime munayaḥ eva ca (zaiste owi mędrcy; sanakādayo marīcy-ādayaś ca), sura-asura-narāḥ (bogowie, antybogowie, ludzie), nāgāḥ (węże; mahāsarpāḥ), khagāḥ (ptaki) mṛga-sarīsṛpāḥ (zwierzęta, gady; paśavaḥ kṛkalāsādayaś ca),
evaṃ tāvat parameśvarāj jātaṃ viśvaṃ tato na bhinnam | yathā kuṇḍalaṃ suvarṇān na pṛthak | sa tu sarva-niyantā sarva-prakāśako nityam ukta ity arthād uktam | etad eva puruṣa-sūktārtha-kathanena draḍhayati | tatra sahasra-śīrṣā[1] ity ardha-rcasya brāhmaṇo’sya mukham āsīt (12) ity ādeś ca ṛk-trayasyārthaḥ pūrvādhyāya eva darśitaḥ | puruṣa evedaṃ sarvam (2) ity asyārthaṃ darśayati—ahaṃ bhavān iti sārdha-tribhiḥ | te tava agrajā ime sanakādayo marīcy-ādayaś ca ||13||
***
[1] sahasra-śīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasra-pāt |
sa-bhūmiṃ viśvato vṛtvāty atiṣṭhad daśāṅgulam ||1||
puruṣa evedaṃ sarvaṃ yad bhūtaṃ yac ca bhavyam |
utāmṛtatvasyeśāno yad annenātirohati ||2||
etāvān asya mahimāto jyāyāṃś ca pūruṣaḥ |
pādo’sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi ||3||
tripād-ūrdhva udait puruṣaḥ pādo’syehābhavat punaḥ |
tato viṣvaṃ vyakrāmat sāśanānaśane abhi ||4||
tasmād virāj ajāyata virājo adhi pūruṣaḥ |
sa jāto’tyaricyata paścād bhūmim atho puraḥ ||5||
yat puruṣeṇa haviṣā devā yajñam atanvata |
vasanto’syāsīd ājyaṃ grīṣma idhmaḥ śarad dhaviḥ ||6||
taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣan puruṣaṃ jātam agrataḥ |
tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaś ca ye ||7||
tasmād yajñāt sarva-hutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣad ājyam |
paśūn tāṃś cakre vāyavyān āraṇyān grāmyāś ca ye ||8||
tasmād yajñāt sarva-huta ṛcaḥ sāmāni jajñire |
chandāṃsi jajñire tasmād yajus tasmād ajāyata ||9||
tasmād aśvā ajāyanta ye ke cobhayād ataḥ |
gāvo ha jajñire tasmāt tasmāj jātā ajāvayaḥ ||10||
yat puruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan |
mukhaṃ kim asya kau bāhū kā ūrū pādā ucyete ||11||
brāhmaṇo’sya mukham āsīd bāhū rājanyaḥ kṛtaḥ |
ūrūtadasya yad vaiśyaḥ padbhyāṃ śūdro ajāyata ||12||
candramā manaso jātaś cakṣoḥ sūryo ajāyata |
mukhād indraś cāgniś ca prāṇād vāyur ajāyata ||13||
nābhyā āsīd antarikṣaṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata |
padbhyāṃ bhūmir diśaḥ śrotrāt tathā lokān akalpayan ||14||
saptāsyāsan paridhayas triḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ |
devāyad yajñaṃ tanvānā abadhnan puruṣaṃ paśum ||15||
yajñena yajñam ayajanta devās tāni dharmāṇi prathamāny āsan |
te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ ||16||
Tab Content goes here
gandharvāpsaraso yakṣā
rakṣo-bhūta-gaṇoragāḥ |
paśavaḥ pitaraḥ siddhā
vidyādhrāś cāraṇā drumāḥ ||2.6.13||
gandharva-apsarasaḥ (gandharwowie, apsarasy), yakṣāḥ (jakszowie; guhyakāḥ), rakṣaḥ-bhūta-gaṇa-uragāḥ (rakszasy, duchy, żmije; rākṣasāḥ bhūta-gaṇāḥ tīkṣna-viṣāḥ sarpāḥ ca), [itare] (inne) paśavaḥ (zwierzęta), pitaraḥ (przodkowie; pitṛ-loka-vāsinaḥ), siddhāḥ (doskonali; siddha-gaṇāḥ), vidyādhrāḥ (widjadharowie; vidyādharāḥ), cāraṇāḥ (ćaranowie; deva-nartakāḥ), drumāḥ (drzewa; vṛkṣāḥ),
jalaṃ ca sthalaṃ ca nabhaś caukāṃsi yeṣāṃ te | nabhaukasa iti sandhir ārṣaḥ ||14||
Tab Content goes here
anye ca vividhā jīvā
jala-sthala-nabhaukasaḥ |
graha-rkṣa-ketavas tārās
taḍitaḥ stanayitnavaḥ ||2.6.14||
jala-sthala-nabha-okasaḥ (tych, których siedzibą jest woda, ląd i niebo; jala-sthala-nabhasaḥ okāḥsi yeṣāṃ te jala-cara-sthala-cara-khecarāḥ) anye vividhāḥ (inne różnorodne) jīvāḥ ca (żywiny), graha-ṛkṣa-ketavaḥ (planety, konstelacje, komety; grahāḥ ṛkṣāḥ nakṣatrāṇi ketavaḥ), tārāḥ (gwiazy), taḍitaḥ (gromy) stanayitnavaḥ (burzowe chmury; meghāḥ kiṃ bahunā),
sarvam idam puruṣa eva na tataḥ pṛthag ity arthaḥ ||15||
Tab Content goes here
sarvaṃ puruṣa evedaṃ
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca yat |
tenedam āvṛtaṃ viśvaṃ
vitastim adhi tiṣṭhati ||2.6.15||
bhūtam (przeszłe), bhavyam (przyszłe), bhavat ca (teraźniejsze) yat (co) idam sarvam (to wszystko) puruṣaḥ eva (zaiste Człowiek; na tataḥ pṛthak).
tena (przez niego; puruṣeṇa) idam viśvam (to wszystko) āvṛtam (przykryte; saḥ ca puruṣaḥ) vitastim (na szerokość dłoni; daśāṅgulam) adhi (ponad; adhikaṃ vyāpya) tiṣṭhati (stoi).
prapañcena tasyāparicchedaṃ vaktuṃ sa bhūmim (1) ity asyārtham āha—tena puruṣeṇa | viśvam iti bhūmi-padasyārthaḥ | vitastim iti daśāṅgula-padasya[1], adhīty-ati-śabdasya, āvṛtam iti vṛtvety asya, sa ca vitastim adhikaṃ vyāpya tiṣṭhatīty ādhikya-mātraṃ vivakṣitaṃ, na tu parimāṇam | anupayogād aparicchinnatvāc ca ||16||
***
[1] daśāṅgulam ity upalakṣaṇaṃ | brahmāṇḍād bahir api sarvato vyāpyāvasthita ity arthaḥ | vitastim iti daśāṅgula-padārtha eva |
Tab Content goes here
sva-dhiṣṇyaṃ pratapan prāṇo
bahiś ca pratapaty asau |
evaṃ virājaṃ pratapaṃs
tapaty antar bahiḥ pumān ||2.6.16||
asau (ów) prāṇaḥ (tchnienie / Słońce; ādityaḥ „prāṇo vā eṣa ādityaḥ” iti śruteḥ) sva-dhiṣṇyam (swą siedzibę; mandalam) pratapan (grzejący; prakāśayan yatha) bahiḥ ca (i na zewnątrz) pratapati (grzeję; prakāśayati),
evam (tak) pumān (Człowiek; ādi-puruṣaḥ) virājam (Wiradź; virāṭ-deham) pratapan (grzejący; prakāśayan brahmāndam) antaḥ (wewnątrz) bahiḥ (i na zewnątrz) tapati (grzeje; prakāśayati).
etat sa-dṛṣṭāntam āha | asau prāṇa ādityaḥ asau vā ādityaḥ prāṇaḥ iti śruteḥ | sva-dhiṣṇyaṃ maṇḍalaṃ prakāśayan yathā bahiś ca prakāśayati evaṃ virāḍ dehaṃ prakāśayan brahmāṇḍam antar bahiś ca prakāśayati ||17||
Tab Content goes here
so 'mṛtasyābhayasyeśo
martyam annaṃ yad atyagāt |
mahimaiṣa tato brahman
puruṣasya duratyayaḥ ||2.6.17||
[he] brahman (braminie!),
saḥ (on; parameśvaraḥ) martyam (to co ma umrzeć; maraṇa-dharmakam) annam (jadło; karma-phalam) yat (jako że; yasmāt) atyagāt (przekroczył; atikrāntavān),
[yaḥ] abhayasya (nieustraszoności) amṛtasya (nieśmiertelności) īśaḥ (pan; prabhuḥ),
tataḥ (więc) puruṣasya (Człowieka) eṣaḥ (ta; amṛtādy-aiśvarya-rūpaḥ) mahimā (wielkość) duratyayaḥ (niezgłębiona; apāraḥ).
nityam uktatvaṃ darśayitum utāmṛtatvasya [ṛk.saṃ. 10.90.2] ity asyārtham āha—sa iti | abhayasyeti mantra-gatāmṛta-pada-vyākhyā | anneneti padaṃ vibhakti-vyatyayena vyācaṣṭe | martyaṃ maraṇa-dharmakam annaṃ karma-phalaṃ yasmād atyagād atikvāntavān | ato na kevalaṃ sarvātmakaḥ, kintv amṛtatvasya nijānandasyāpīśvara ity arthaḥ |
prapañcātmakasya kuto nityam uktatvam ity āśaṅkya tat-parihārāya etāvān asya [ṛk.saṃ. 10.90.3] ity asyārtham āha—mahimeti | prapañcātmakasyāpy amṛteśatvam ity eṣa mahimā duratyayo’pāraḥ | prapañcānabhibhūtatvād iti bhāvaḥ | mantreṇa vaitāvān asya mahimā vibhūtiḥ, sa tu jyāyān mahattara iti vadatā’yam evārtha uktaḥ ||18||
Tab Content goes here
pādeṣu sarva-bhūtāni
puṃsaḥ sthiti-pado viduḥ |
amṛtaṃ kṣemam abhayaṃ
trimūrdhno ’dhāyi mūrdhasu ||2.6.18||
sthiti-padaḥ (tego, który stopy są stabilne; sthitayaḥ bhūr-ādi-lokāḥ te pādāḥ aṃśāḥ yasya tasya) puṃsaḥ (Człowieka; virāṭ-puruṣasya) pādeṣu (w śladach; aṃśa-bhūteṣu lokeṣu) sarva-bhūtāni (wszystkie istoty; sarvān jīvān) viduḥ (znają; panditāḥ jānanti),
tri-mūrdhnaḥ (trójgłowego; trayāṇāṃ lokānāṃ mūrddhā mahar-lokaḥ tasya) mūrdhasu (w głowach; mūrddhāṇaḥ tat uparitana-lokāḥ teṣu triṣu jana-tapaḥ-satyeṣu śrī-vaikuṇṭha-lokeṣu vā) amṛtam (nieśmiertelność) kṣemam (opieka) abhayam (nieustraszoność) adhāyi (złożone [aor. pass.]; nihitam).
tad evam īśvaro nityam ukta ity uktaṃ tad-āśritānāṃ bhūtānāṃ bandha-mokṣau vyavasthayā iti darśayan pādo’sya viśvā bhūtāni ity asyārtham āha—pādeṣv iti | tiṣṭhanty atreti sthitayo bhūr-ādi-lokās te pādā iva pādā aṃśā yasya sa sthitipāt tasya pādeṣv aṃśa-bhūteṣu lokeṣu sarvāñ jīvān viduḥ | mantre tu pādo’sya viśvā bhūtāni iti sāmānādhikaraṇyam adhiṣṭhānādhiṣṭheyābheda-vivakṣayā | pāda ity eka-vacanaṃ ca sāmānyābhiprāyeṇeti vyākhyātaṃ bhavati |
bhūteṣu phala-vaicitryaṃ darśayan tripādasyāvṛtaṃ divi ity asyārtham āha | asyeśvara-sambandhi-tripād amṛtaṃ nitya-sukhaṃ divi ūrdhva-lokeṣu | na trilokyām ity arthaḥ | tad eva tripāc-chabdoktaṃ traividhyaṃ darśayann āha trayāṇāṃ lokānāṃ mūrdhā mahar-lokas tasya mūrdhānas tad-uparitana-lokās[1] teṣu yathākramam amṛtādikam adhāyi nihitam | tatra trilokyāṃ naśvaram eva sukhaṃ | mahar-lokasya krama-mukti-sthānatve’pi kalpānte tatratyānāṃ sthāna-tyāgān nāvināśi-sukham | jana-loke tv amṛtam avināśi-sukham | yāvaj jīvaṃ sva-sthānāparityāgāt | kintu mahar-loka-vāsināṃ kalpānte triloka-dāhoṣma-pīḍitānāṃ tadā tatra[2] gamanād akṣema-darśanam asti | tapo-loke tasyābhāvāt kṣemam eva | vakṣyati hi—
trilokyāṃ dahyamānāyāṃ śaktyā saṃkarṣaṇāgnitā |
yānty ūṣmaṇā mahar-lokāj janaṃ bhṛgv-ādayo’rditāḥ || [bhā.pu. 3.11.31] iti |
satya-loke tv abhayaṃ mokṣaḥ, tat-pratyāsatteḥ ||19||
***
[1] tad-uparitana-lokā iti janas-tapaḥ-satya-lokā ity arthaḥ |
[2] tatra jana-loke ity arthaḥ |
Tab Content goes here
pādās trayo bahiś cāsann
aprajānāṃ ya āśramāḥ |
antas trilokyās tv aparo
gṛhamedho 'bṛhad-vrataḥ ||2.6.19||
aprajānām (tych, którzy nie mają potomstwa; na prajāyante putrādi-rūpeṇa iti aprajāḥ naiṣṭhika-brahmacāri-vānaprasthayayaḥ teṣām) āśramāḥ (etapy życia) ye (które) trayaḥ (trzy) pādāḥ (ślady),
[te] (te) trilokyāḥ (trójświata) bahiḥ (na zewnątrz) asan (są; abhavan).
abṛhad-vrataḥ (ten, który nie przestrzega wielkiego ślubu; brahmacarya-vrata-rahitaḥ) aparaḥ (inny; tribhyaḥ āśramebhyaḥ anyaḥ) gṛhamedhaḥ tu (ten, który odprawia ryty domowe; gṛhasthaḥ) [trilokyāḥ] (tójświata) antaḥ (wewnątrz; madhye) [vartate] (przebywa).
etad eva vaicitryam adhikāri-bhedenopapādayan tripād-ūrdhva (4) ity asyārtham āha | na prajāyante putrādi-rūpeṇety aprajā naiṣṭhika-brahmacāri-vāna-prasthayatayas teṣām āśramās trilokyā bahir āsan, gṛha-medhas tv antaḥ [1] | yasmād abṛhad-vrato brahmacarya-vrata-rahitaḥ ||20||
***
[1] gṛha eva medhā buddhir yasya sa gṛha-medhaḥ |
Tab Content goes here
sṛtī vicakrame viśvam
sāśanānaśane ubhe |
yad avidyā ca vidyā ca
puruṣas tūbhayāśrayaḥ ||2.6.20||
viśvam (świat; viśvam añcati iti jīvaḥ) yat (który; jīvasya) avidyā ca (niewiedza; eka-pāda-vibhūti-pradā karma-rūpā ekā) vidyā ca (i wiedza; tri-pāda-vibhūti-pradā upāsanā-rūpā anyā) sāśana-anaśane (z jadłem i bez jadła; bhogāpavarga-prāpti sādhana-bhūte) ubhe (obie; dve) sṛtī (drogi; panthānau) vicakrame (przekracza; calati) puruṣaḥ tu (Człowiek; parameśvaraḥ) ubhaya-āśrayaḥ (obydwu ostoją; avidyāyāṃ vidyāyāḥ ca āśrayaḥ, parameśvaraḥ māyādhīśaḥ).
ayaṃ cādhikāra-bheda ekasyaivāvasthā-bhedena na tv atyanta-bhinna-viṣaya iti darśayan tato viṣvaṅ ity asyārtham āha | vividhaṃ suṣṭhu añcatīti[1] viṣvaṅ puruṣaḥ kṣetra-jñaḥ sṛtī mārgau dakṣiṇottarau vicakrame calati sma | kathambhūte sṛtī, sāśanānaśane[2] bhogāpavarga-prāpti-sādhana-bhūte | atra hetutvena punar viśeṣaṇam | yady ataḥ avidyā karma-rūpā ekā | vidyā ca tat-sādhanopāsanā-rūpānyā ||21||
***
[1] gacchatīty arthaḥ |
[2] sāśanaṃ bhojanādi-vyavahāropetaṃ cetanaṃ praṇijātaṃ, anaśanaṃ tad-rahitam acetanaṃ giri-nady-ādikaṃ tad ubhayaṃ yathā syāt tathā |
Tab Content goes here
yasmād aṇḍaṃ virāḍ jajñe
bhūtendriya-guṇātmakaḥ |
tad dravyam atyagād viśvaṃ
gobhiḥ sūrya ivātapan ||2.6.21||
yasmāt (z którego) aṇḍam (Jajo; jajñe tatra ca) bhūta-indriya-guṇa-ātmakaḥ (o naturze żywiołów, zmysłów i cech) virāṭ [ca] (Wiradź) jajñe (zrodził się; saḥ īśvaraḥ),
gobhiḥ (promieniami; kiraṇaiḥ) sūryaḥ iva (niczym słońce) viśvam (świat) ātapan (rozgrzewający; prakāśayan),
tat (ten; virāṭ deham) dravyam (substancję; aṇḍam ca) atyagāt (przekroczył; atikrāntavān).
tad evaṃ virāḍ antarvartināṃ phala-vaicitryam uktvā tat-kāraṇeśvarasya tad-vailakṣaṇyaṃ darśayituṃ tasmād virāḍ ajāyata (5) ity asyārtham āha | yasmād aṇḍaṃ jajñe, tatra ca bhūtendriya-guṇātmako virāṭ[1] ca jajñe, sa īśvaras tad viśvaṃ virāḍ dehaṃ dravyam aṇḍaṃ ca atikrāntavān | sūrya iveti pūrvokta eva dṛṣṭāntaḥ ||22||
***
[1] vividhāni vastūni rājante’treti virāṭ brahmāṇḍa-dehaḥ |
Tab Content goes here
yadāsya nābhyān nalinād
aham āsaṃ mahātmanaḥ |
nāvidaṃ yajña-sambhārān
puruṣāvayavān ṛte ||2.6.22||
aham (ja) asya (tego) mahā-ātmanaḥ (wielkiego duchem; mahā-puruṣasya) nābhyāt (z pępka; nābhau bhavāt) nalināt (z lotosu; padmāt) yadā (kiedy) āsam (powstałem; abhavam),
[tadā] (wówczas) puruṣa-avayavān (członków Człowieka; mahā-puruṣa-śarīrāt) ṛte (poza; vinā) yajña-sambhārān (składników ofiary; yajñīyopakaraṇāni) na avidam (nie znalazłem; na jñātavān nāpaśyam).
nanv evaṃ puruṣa eva cet sarvaṃ tarhi yajñasya tat-sādhanānāṃ cāpṛthagbhāvād yajñaiḥ puruṣārādhanaṃ na sidhyed ity āśaṅkya tat-parihārāya yat puruṣeṇa haviṣā (6) ity ādi-mantrārthaṃ saṃgṛhya darśayati—yadety ādinā | asyeti virāḍ-antaryāmiṇaḥ | tasyaiva prakṛtatvāt | nābhau bhavaṃ nābhyaṃ tasmāt | yajñasya saṃbhārān sādhanāni nāpaśyam ||23||
Tab Content goes here
teṣu yajñasya paśavaḥ
sa-vanaspatayaḥ kuśāḥ |
idaṃ ca deva-yajanaṃ
kālaś coru-guṇānvitaḥ ||2.6.23||
[tadā] (wówczas) teṣu (w nich; sambhāreṣu ṣadhyeṣu satsu) sa-vanaspatayaḥ (z panami lasu / z drzewami; yupa-sametāḥ), yajñasya (ofiary) paśavaḥ (zwierzęta), kuśāḥ (trawa kuśa; darbhāḥ), idam (to) deva-yajanam ca (miejsce ofiary; yajña-bhūmiḥ ca), uru-guṇa-anvitaḥ (wyposażony w najlepsze cechy; bahu-guṇa-sampannaḥ vasantādikaḥ) kālaḥ ca (czas; ete sambhārāḥ mayā sambhṛtā iti carurthenānvayaḥ),
Tab Content goes here
vastūny oṣadhayaḥ snehā
rasa-loha-mṛdo jalam |
ṛco yajūṃṣi sāmāni
cātur-hotraṃ ca sattama ||2.6.24||
[he] sattama (najlepszy ze świętych!; sādhu-śreṣṭha),
vastūni (utensylia; pātrādayaḥ), oṣadhayaḥ (zioła; vrīhyādayaḥ), snehāḥ (tłuszcze; ghṛtādayaḥ), rasa-loha-mṛdaḥ (soki, metale, glina; rasāḥ madhvādayaḥ lohāni suvarṇādini mṛdaś ca), jalam (woda), ṛcaḥ (hymny Rygwedy; veda-mantrāḥ), yajūṃṣi (hymny Jadźurwedy), sāmāni (hymny Samawedy), cātur-hotram ca (czteroczęściowa ofiara; hautrādikaṃ karma, ete sambhārā mayā sambhṛtā iti tṛtīyeṇānvayaḥ),
vastūni pātrādīni | oṣadhayo vrīhy-ādayaḥ | snehā ghṛtādayaḥ | rasā madhurādayaḥ | suvarṇādīni lohāni | mṛdaś ca jalam ca | cāturhotraṃ hotrādikaṃ karma ||25||
Tab Content goes here
nāma-dheyāni mantrāś ca
dakṣiṇāś ca vratāni ca |
devatānukramaḥ kalpaḥ
saṅkalpas tantram eva ca ||2.6.25||
nāma-dheyāni (ryty przydania imion; jyotiṣṭomādīni), mantrāḥ ca (zaklęcia; svāhākārādayaḥ), dakṣiṇāḥ ca (dar ofiarny), vratāni ca (śluby), devatā-anukramaḥ (lista bóstw; devatānām uddeśaḥ), kalpaḥ (teksty ofiarne; vaidhāyanādi-kalpa-paddhati-granthaḥ), saṅkalpaḥ (życzenie ofiarne; anenāhaṃ yakṣya iti saṇkalpaḥ), tantram (procedura; anuṣṭāna-prakāraḥ) eva ca (właśnie; ete sambhārā mayā sambhṛtā iti dvitīyeṇānvayaḥ),
nāmadheyāni jyotiṣṭomādīni | ṛg-ādīnām uktatvān mantrā iti svāhā-kārādayaḥ | devatānām anukrama uddeśaḥ | kalpo baudhāyanādi-karma-paddhati-granthaḥ | anenāhaṃ yakṣya iti saṃkalpaḥ | tantram anuṣṭhāna-prakāraḥ ||26||
Tab Content goes here
gatayo matayaś caiva
prāyaścittaṃ samarpaṇam |
puruṣāvayavair ete
sambhārāḥ sambhṛtā mayā ||2.6.26||
gatayaḥ (drogi; viṣṇu-kramādyāḥ), matayaḥ ca eva (myśli; devatā-dhyānāni), prāyaścittam (pokuta; kṛtasya bhagavati), samarpaṇam (poświęcenie),
ete (te) sambhārāḥ (składniki; upakaraṇāni) mayā (przeze mnie) puruṣa-avayavaiḥ (z członków Człowieka; mahā-puruṣasya śarīra-sthānebhyaḥ) sambhṛtāḥ (zebrane; sampāditāḥ).
gatayo viṣṇu-kramādyāḥ | matayo devata-dhyānāni | kṛtasya bhagavati samarpaṇam ||27||
Tab Content goes here
iti sambhṛta-sambhāraḥ
puruṣāvayavair aham |
tam eva puruṣaṃ yajñaṃ
tenaivāyajam īśvaram ||2.6.27||
iti (tak; evam prakāreṇa) puruṣa-avayavaiḥ (z członków Człowieka) sambhṛta-sambhāraḥ (ten, który zebrał składniki; sampāditāḥ sambhārāḥ yena saḥ san) aham (ja) tam eva (zaiste tego) yajñam (Ofiarę; yajñeśvaram) puruṣam (Człowieka) īśvaram (Boga) tena eva (tym; sambhāreṇa) ayajam (uczciłem; arcitavān).
sambhṛtāḥ sampāditāḥ sambhārā yena so’ham | tenaiva jajñenaiva | anena yajñena yajñam ayajanta (16) iti mantrārthaḥ sūcitaḥ ||28||
Tab Content goes here
tatas te bhrātara ime
prajānāṃ patayo nava |
ayajan vyaktam avyaktaṃ
puruṣaṃ susamāhitāḥ ||2.6.28||
tataḥ (następnie; tad-anantaram) prajānām (potomstwa) patayaḥ (panowie) te (twoi) ime (ci; tava) nava (dziewięcioro) bhrātaraḥ (bracia; marīcy-ādayaḥ) susamāhitāḥ (skupieni; ekāgra-cittāḥ santaḥ) vyaktam (przejawionego; indrādi-rūpeṇa) avyaktam (nieprzejawionego; svataḥ) puruṣam (człowieka) ayajan (uczcili; arcitavantaḥ).
tena devā ayajanta (7) ity asyārthaṃ sa-prapañcaṃ darśayati—tata iti dvābhyām | vyaktam indrādi-rūpeṇa | avyaktaṃ svataḥ | anena puruṣaṃ jātam agrataḥ (7) ity asyārtho darśitaḥ ||29||
Tab Content goes here
tataś ca manavaḥ kāle
ījire ṛṣayo 'pare |
pitaro vibudhā daityā
manuṣyāḥ kratubhir vibhum ||2.6.29||
tataḥ (następnie) kāle (z czasem; sva-svāvasare) [caturdaśa] (czternastka) manavaḥ (ojców ludzkości), apare (inni) ṛṣayaḥ (wieszczowie), pitaraḥ (przodkowie), vibudhāḥ (bogowie; devāḥ), daityāḥ (dzieci Diti) manuṣyāḥ ca (i ludzie) kratubhiḥ (ofiarami; yajñaiḥ) vibhum (Potężnego; īśvaram) ījire (uczcili; arcitavanta).
kāle sva-svāvasare ||30||
Tab Content goes here
nārāyaṇe bhagavati
tad idaṃ viśvam āhitam |
gṛhīta-māyoru-guṇaḥ
sargādāv aguṇaḥ svataḥ ||2.6.30||
[yaḥ] svataḥ (z siebie; svabhāvataḥ) aguṇaḥ (bezcechowy; guṇātītaḥ api) sarga-ādau (aby tworzyć itd.; sṛṣṭy-ādi-kāryārtham) gṛhīta-māyā-uru-guṇaḥ (ten, który przyjął liczne cechy stworzone przez Ułudę; gṛhītāḥ māyayā uravo guṇāḥ yena saḥ),
tat (w tym; tasmin) bhagavati (w Bogu) nārāyaṇe (w Narajanie) idam viśvam (ten świat) āhitam (złożony; adhiṣṭhitam).
yad adhiṣṭhānaṃ [bhā.pu. 2.5.2] ity etat praśnottarārtham upasaṃharati—nārāyaṇa iti | āhitam adhiṣṭhitam | bhagavattve hetuḥ—yaḥ svato’guṇah | sargādau gṛhītā māyayā uravo guṇā yena sa tasmin ||31||
Tab Content goes here
sṛjāmi tan-niyukto 'haṃ
haro harati tad-vaśaḥ |
viśvaṃ puruṣa-rūpeṇa
paripāti tri-śakti-dhṛk ||2.6.31||
aham (ja) tat-niyuktaḥ (przez niego zaprzężony; tena prayojitaḥ san) viśvam (świat) sṛjāmi (stwarzam),
haraḥ (Hara; śambhuḥ) tat-vaśaḥ (będący w jego mocy; tan-niyuktaḥ san) harati (zabiera; saṃharati),
tri-śakti-dhṛk (ten, który dzierży trzy moce; tri-śaktiḥ māyā tāṃ dharatīti tathā saḥ īśvaraḥ) puruṣa-rūpeṇa (pod postacią Człowieka; viṣṇu-rūpeṇa) paripāti (chroni; svayameva viśvaṃ pālayati).
yat paras tvam [bhā.pu. 2.5.4] ity etat praśnottaraṃ yad uktaṃ sa eṣa bhagavān sarveṣāṃ mana ceśvaraḥ [bhā.pu. 2.5.20] iti tad upasaṃharati—sṛjāmīti | pālanaṃ tu svayam eva karotīty āha—viśvam iti | puruṣa-rūpeṇa viṣṇu-rūpeṇa | tri-śaktir māyā tāṃ dharatīti tathā saḥ ||32||
Tab Content goes here
iti te ’bhihitaṃ tāta
yathedam anupṛcchasi |
nānyad bhagavataḥ kiñcid
bhāvyaṃ sad-asad-ātmakam ||2.6.32||
[he] tāta (drogi!; vatsa),
yathā (jak) idam (to) anupṛcchasi (pytasz; tvaṃ jujñāsasi) te (tobie; tubhyam) sad-asat-ātmakam (to co ma naturę bytu i niebytu; kārya-kāraṇātmakam) bhāvyam (to co ma powstać; sṛjyam) kiñcit (nic) bhagavataḥ (od Boga; sakāśāt) anyat (inne; pṛthak) na [bhavati] (nie istnieje) iti (oto; mayā) abhihitam (powiedziane; nigaditam).
yac cedaṃ viśvaṃ yad-ātmakaś ca tvam ity evam ādi-sarva-praśnānāṃ[1] sāmānyottaraṃ, yad uktaṃ vāsudevāt paro brahman na cānyo’rtho’sti tattvataḥ [bhā.pu. 2.5.14] iti puruṣa evedaṃ sarvam iti śrutyā ca yad dṛḍhīkṛtaṃ tad upasaṃharati—itīti | sad-asad-ātmakaṃ kārya-kāraṇātmakaṃ bhāvyaṃ sṛjyaṃ bhagavataḥ sakāśād anyat pṛthaṅ na bhavatīty abhihitam ||33||
***
[1] etat skandhīya-pañcamādhyāyoktānām iti śeṣaḥ |
Tab Content goes here
na bhāratī me 'ṅga mṛṣopalakṣyate
na vai kvacin me manaso mṛṣā gatiḥ |
na me hṛṣīkāṇi patanty asat-pathe
yan me hṛdautkaṇṭhya-vatā dhṛto hariḥ ||2.6.33|| ज
[he] aṅga (drogi!; he nārada),
yat (dlatego; yasmāt) me (moim; mayā) autkaṇṭhya-vatā hṛdā (sercem pełnym wzruszenia; autkaṇṭhyaṃ tad bhaktyudrekaḥ tad yuktena hṛdā) hariḥ (Hari) dhṛtaḥ (dzierżony; dhyātaḥ tataḥ),
me (moja) bhāratī (mowa; vāṇī) kvacit (nigdy; kasmin api viṣaye) mṛṣā (zawodna; mithyā) na upalakṣyate (nie jest cechowana; budhyate),
me (mojego) manasaḥ (umysłu) gatiḥ (droga; cintā) na vai mṛṣā (nie jest fałszywa; mithyā),
me (moje) hṛṣīkāṇi (zmysły; indriyāṇi) asat-pathe (na złą drogę; unmārge) na patanti (nie wkraczają).
yad uktam etāvat tvaṃ yato hi me, tam avijñāya mām īśvaraṃ prabravīṣi [bhā.pu. 2.5.10] iti tad upapādyopasaṃharati—na bhāratīti | yady asmān me mayā autkaṇṭhyaṃ bhakty-udrekas tad yuktena hṛdā harir dhṛto dhyātaḥ | aṅga he nārada ! ato me vāṅ-mana-indriyāṇāṃ vṛttayaḥ satyārthāḥ, na tu mat-prabhāveṇety arthaḥ ||34||
Tab Content goes here
so 'haṃ samāmnāya-mayas tapo-mayaḥ
prajāpatīnām abhivanditaḥ patiḥ |
āsthāya yogaṃ nipuṇaṃ samāhitas
taṃ nādhyagacchaṃ yata ātma-sambhavaḥ ||2.6.34|| ज
saḥ (ów; kathitānurūpaḥ) aham (ja) samāmnāya-mayaḥ (ten, który jest uczyniony ze świętych tekstów; veda-rataḥ), tapaḥ-mayaḥ (ten, który jest uczyniony z ascezy; tapo-nirataḥ), prajāpatīnām (Panów stworzeń; dakṣādīnām) abhivanditaḥ (ten, któremu się kłaniają; sat-kṛtaḥ) patiḥ (pan; kartā), samāhitaḥ (ten, który jest skupiony; ekāgra-cittaḥ ca san) nipuṇam (w zręcznej) yogam (jodze) āsthāya (trwawszy; samāśritya api),
yataḥ (z którego) ātma-sambhavaḥ (zrodzony z siebie; ātmano mama sambhavaḥ janma) tam (jego; īśvaram) na adhyagaccham (nie pojmuję; na jñātavān).
atra svānubhavam evānvaya-vyatirekābhyāṃ pramāṇayati dvābhyām | so’haṃ samāmnāyādibhiḥ sarvotkṛṣṭo’pi yogam āśrityāpi yata ātmano mama sambhavo janma tam eva na jñātavān, kṛto’nyasya vārtā | etac ca tṛtīya-skandhe padmodbhave vakṣyate ||35||
Tab Content goes here
nato ’smy ahaṃ tac-caraṇaṃ samīyuṣāṃ
bhavac-chidaṃ svasty-ayanaṃ sumaṅgalam |
yo hy ātma-māyā-vibhavaṃ sma paryagād
yathā nabhaḥ svāntam athāpare kutaḥ ||2.6.35|| ज
aham (ja) samīyuṣām (tych, którzy podchodzą; śaraṇāgatānām) bhavat-chidam (tej, która niszczy egzystencję; saṃsāra-nivartakam) svasti-ayanam (siedzibie pomyślności; maṅgalāvaham) sumaṅgalam (wielce pomyślnej; susevyaṃ ca) tat-caraṇam (jego stopie; tasya pādam) nataḥ (skłoniony; praṇataḥ) asmi (jestem),
yaḥ hi (który zaiste) ātma-māyā-vibhavam (stanu swojej Ułudy; sva-śakti-māhātmyam) nabhaḥ (przestwór) yathā (jak) sva-antam (swego krańca; etāvān iti na jñātavān) paryagāt sma (dochodzi / rozumie; pari-śabdo niṣedhe).
atha (a więc) apare (inni; tad-anye) kutaḥ (skąd; kena prakāreṇa jānīyuḥ)?
tadā samīyuṣāṃ śaraṇāgatānāṃ saṃsāra-nivartakaṃ maṅgalāvahaṃ susevyam ca tasya caraṇaṃ nato’smi | tato’cintya-mahimatvena jñātavān asmīti kaimutya-nyāyenāha—yo hīti | sva-māyā-vistāraṃ yaḥ svayam api paryagāt | pari-śabdo niṣedhe | etāvān iti na jñātavān ity arthaḥ | apare kuto jānīyuḥ | tasya caraṇaṃ nato’smīti pūrveṇa sambandhaḥ |
nanu sarva-jñaḥ kathaṃ na jānāti antābhāvād iti dṛṣṭāntenāha | yathā svasyāntaṃ nabho nāpnoti tadvat | na hi kha-puṣpādarśanaṃ sārvajñyaṃ vihantīti bhāvaḥ | tathā ca vakṣyati—
dyupataya eva te na yayur antam anantatayā
tvam api yad antarāṇḍa-nicayā nanu sāvaraṇāḥ [bhā.pu. 10.87.41] ity ādi |
śrutiś ca—yo’syādhyakṣaḥ parame vyoman so’ṅga veda yadi vā na veda iti ||36||
Tab Content goes here
nāhaṃ na yūyaṃ yad-ṛtāṃ gatiṃ vidur
na vāmadevaḥ kim utāpare surāḥ |
tan-māyayā mohita-buddhayas tv idaṃ
vinirmitaṃ cātma-samaṃ vicakṣmahe ||2.6.36|| ज
yat-ṛtām (bez niego; yasya ṛtām) gatim (celu; paramārtha-svarūpām) na aham (ani ja) na yūyam (ani ty) vāmadevaḥ (ani Wamadewa; śrī-rudraḥ api) na vidur (nie znają).
apare (inni; anye) surāḥ (bogowie; devāḥ) kim uta (cóż dopiero; jñāsyanti)?
mohita-buddhayaḥ tu (ci, których rozum jest omroczony; mugdha-cittāḥ vayam) idam (to; prapañca-rūpam) tat-māyayā (przez jego ułudę; tasya māyayā) vinirmitam (stworzone) vicakṣmahe (widzimy; vidmaḥ) [tat api] (nawet to) ātma-samam ca (równe sobie; sva-jñānānurūpam eva na tu kṛtsnaṃ jānīmaḥ).
etat prapañcayati—nāham iti dvābhyām | vāmadevo rudraḥ | yasya ṛtāṃ gatiṃ paramārtha-svarūpam | kintv idaṃ prapañca-rūpaṃ tasya māyayā vinirmitaṃ vicakṣmahe vidmaḥ | tad apy ātma-samaṃ sva-jñānānurūpam eva, na tu kṛtsnam | mohita-buddhaya ity ayaṃ tad-ajñāne prapañca-jñāne ca hetuḥ ||37||
Tab Content goes here
yasyāvatāra-karmāṇi
gāyanti hy asmad-ādayaḥ |
na yaṃ vidanti tattvena
tasmai bhagavate namaḥ ||2.6.37||
asmat-ādayaḥ (począwszy od nas; devāḥ) yasya (którego; bhagavataḥ) avatāra-karmāṇi (czyny zstąpień) gāyanti (śpiewają; kīrtayanti api tu),
yam hi (którego) tattvena (prawdziwie; svarūpataḥ) na vidanti (nie znają; jānanti),
tasmai (temu) bhagavate (Bogu) namaḥ (pokłon).
nanu sarve’pi taṃ varṇayanto dṛśyante tatrāha—yasyeti ||38||
Tab Content goes here
sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ
kalpe kalpe sṛjaty ajaḥ |
ātmātmany ātmanātmānaṃ
sa saṃyacchati pāti ca ||2.6.38||
saḥ eṣaḥ (ten ów) ajaḥ (niezrodzony; janma-rahitaḥ) ādyaḥ (pierwszy) puruṣaḥ (Człowiek; puruṣāvatāraḥ san) kalpe kalpe (w każdym eonie) ātmā (sam) ātmani (w sobie) ātmanā (sobą) ātmānam (siebie; kartā adi-karaṇaṃ sādhanaṃ karma ca svayam eva) sṛjati (stwarza).
saḥ (on) saṃyacchati (powściąga; saṃharati) pāti ca (i ochrania; pālayati).
avatāra-karmāṇi saṃkṣepato darśayati | sa eṣa ādyo bhagavān yaḥ puruṣāvatāraḥ san sṛṣṭy-ādi karoti | ātmātmany ātmanātmānam iti | kartā adhikaraṇaṃ sādhanaṃ karma ca svayam evety arthaḥ | puruṣāvatāraḥ sṛṣṭy-ādīni ca karmāṇīti saṃkṣepoktiḥ ||39||
Tab Content goes here
viśuddhaṃ kevalaṃ jñānaṃ
pratyak samyag avasthitam |
satyaṃ pūrṇam anādyantaṃ
nirguṇaṃ nityam advayam ||2.6.39||
jñānam (wiedzę) kevalam (samą) satyam (prawdę; tattvam) viśuddham (przeczystą; viṣayākāra-rahitam) pratyak (odwrotnie; sarvāntaram) [ata eva] (dzięki temu) samyak (dobrze / ku wszystkiemu; sandehādi-rahitam) nirguṇam (pozbawioną przymiotów; guṇa-kṣobha-rahitam ataḥ) avasthitam (utwierdzoną; sthiram) anādyantam (bez początku i końca; janma-nāśa-rahitam) pūrṇam (pełną; aparicchinnam) nityam (wieczną; sarvadā dvaita-pratīti samaye ‘pi paramārthataḥ) advayam (niedwoistą)
na yaṃ vidanti tattvena ity uktaṃ kiṃ tat tattvam ? ity apekṣāyām āha—jñānaṃ kevalaṃ satyaṃ tattvam | ghaṭādy-ākāra-vṛtti-jñāna-vyavacchedārthaṃ[1] viśeṣaṇāni | viśuddhaṃ viṣayākāra-śūnyam | yataḥ pratyak sarvāntaram | ata eva samyak sandehādi-rahitam | avasthitaṃ sthiram | yato nirguṇam | guṇa-kāryaṃ hi guṇa-vyatikarāc cañcalaṃ bhavati | yadyapi vṛtti-jñānam api svarūpa-jñānam eveti na cāñcalyādi-doṣa-yuktaṃ tathāpy antaḥkaraṇa-vṛtti-doṣais tathā tathā bhavatīti vyavacchidyate | ebhir eva viśeṣaṇaiḥ satyatvam api samarthitam | kiṃ ca, yad vikāravat tad asatyaṃ dṛṣṭaṃ, na cāsya janmādayaḥ ṣaḍ-vikārāḥ santīty āha | anādy-antaṃ janma-nāśa-rahitam | ata eva janmānantarāstitva-lakṣaṇo’pi vikāro nāsti | vṛddhi-vipariṇāmāpakṣayāś ca na santi | yataḥ pūrṇam | sarvatra hetuḥ—nityam advayaṃ nityaṃ sarvadā dvaita-pratīti-samaye’pi paramārthato’dvayam iti ||40||
***
[1] ghaṭādy-ākāreti | yathā taḍāgodakaṃ chidrān nirgatya kulyātmanā kedārān praviśya tadvad eva catuṣkoṇādy-ākāraṃ bhavati tathā taijasam antaḥkaraṇam api cakṣur-ādi-dvārā ghaṭādi-viṣaya-deśaṃ gatvā ghaṭādi-viṣayākāreṇa pariṇamate sa eva pariṇāmo vṛttir ucyate |
Tab Content goes here
ṛṣe vidanti munayaḥ
praśāntātmendriyāśayāḥ |
yadā tad evāsat-tarkais
tirodhīyeta viplutam ||2.6.40||
[he] ṛṣe (wieszczu!; devarṣe),
praśānta-ātma-indriya-āśayāḥ (ci, których jaźń, zmysły i złoże są wyciszone; prasanna-dehendriya-manasaḥ) munayaḥ (mędrcy) vidanti (znają; jānanti),
yadā (gdy; tu) tat eva (ta właśnie; prakāśamānam eva) asat-tarkaiḥ (zwykłymi logikami; asatām adhiroha-mūlaiḥ tarkaiḥ) viplutam (zniszczona; vyāptaṃ syāt) [tadā] (wówczas) tirodhīyeta (zniknęła by; tirohitaṃ bhavati).
Tab Content goes here
ādyo ’vatāraḥ puruṣaḥ parasya
kālaḥ svabhāvaḥ sad-asan-manaś ca |
dravyaṃ vikāro guṇa indriyāṇi
virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ ||2.6.41|| त्रि
parasya (najwyższego) bhūmnaḥ (posiadającego Ziemię; vibhoḥ) puruṣaḥ (Człowiek; prakṛti-pravartakaḥ) ādyaḥ (pierwsze) avatāraḥ (zstąpienie):
kālaḥ (czas; guṇa-kṣobhakaḥ), svabhāvaḥ (natura rzeczy; pariṇāma-hetuḥ), sat-asat (byt i niebyt; kārya-kāraṇa-rūpā prakṛtiḥ ca etāḥ śaktayaḥ), manaḥ (umysł; mahattatvam), dravyam (substancja; mahābhūtāni), vikāraḥ (przemiana; ahaṅkāraḥ), guṇaḥ (cecha; sattvādiḥ), indriyāṇi (zmysły), virāṭ (Wirat; samaṣṭi-śarīraḥ), svarāṭ (samowładny; vairājaḥ), sthāsnu (nieruchomy; sthāvaraḥ), cariṣṇu (ruchomy; jaṅgamaṃ ca vyaṣṭi-ṣarīram),
avatārān vistareṇāha[1]—ādya ity ādi yāvad adhyāya-samāpti | parasya bhūmnaḥ puruṣaḥ prakṛti-pravartakaḥ | yasya sahasra-śīrṣā ity ukto līlā-vigrahaḥ sa ādyo’vatāraḥ | vakṣyati hi—
bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥ
puraṃ virājaṃ viracayya tasmin |
svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam
avāpa nārāyaṇa ādi-devaḥ || [bhā.pu. 11.4.3]
yathoktam—
viṣṇos[2] tu trīṇi rūpāṇi puruṣākhyānyato viduḥ |
prathamaṃ mahataḥ sraṣṭṛ dvitīyaṃ tv aṇḍa-saṃsthitam |
tṛtīyaṃ sarva-bhūta-sthaṃ tāni jñātvā vimucyate ||iti |
yadyapi sarveṣām aviśeṣeṇāvatāratvam ucyate, tathāpi kālaś ca svabhāvaś ca sad-asad iti kārya-kāraṇātmikā prakṛtiś ca etāḥ śaktayaḥ, mana-ādīni kāryāṇi, brahmādayo guṇāvatārāh, dakṣādayo vibhūtaya iti vivektavyam | mano mahattattvam | dravyaṃ mahā-bhūtāni | kramo’tra na vivakṣitaḥ | vikāro’haṃkāraḥ | guṇaḥ sattvādiḥ | virāṭ samaṣṭi-śarīram | svarāṭ vairājaḥ | sthāsnu sthāvaram | cariṣṇu jaṅgamaṃ ca vyaṣṭi-śarīram ||42||
***
[1]‘kalpe kalpe ātmānaṃ sṛjatīty uktaṃ, tatra ke sṛjyamānā avatārās tān avatārān vistareṇāha’ ity avataraṇaṃ prācīna-pustake labhyate |
[2] viṣṇor iti tṛtīya-skandhīya-pañcamādhyāyasya sapta-viṃśa-śloka-vyākhyāyām ālocanīyam |
Tab Content goes here
ahaṃ bhavo yajña ime prajeśā
dakṣādayo ye bhavad-ādayaś ca |
svar-loka-pālāḥ khaga-loka-pālā
nṛ-loka-pālās tala-loka-pālāḥ ||2.6.42|| त्रि
aham (ja; brahmā), bhavaḥ (Śiwa; śrī-rudraḥ), yajñaḥ (Ofiara; viṣṇuḥ), dakṣādayaḥ (począwszy od Dakszy) ye ime (ci, którzy) prajeśāḥ (władcy stworzeń; prajāpatyaḥ), bhavad-ādayaḥ ca (począwszy od ciebie; nārada-sanakādayaḥ), svar-loka-pālāḥ (obrońcy świata niebiańskiego; indrādayaḥ) khaga-loka-pālāḥ (obrońcy przestworzy; garuḍādayaḥ) nṛ-loka-pālāḥ (obrońcy świata ludzi; rājānaḥ) tala-loka-pālāḥ (obrońcy światów podziemnych; pātāla-lokādy-adhipatayaḥ),
ahaṃ brahmā | bhavo rudraḥ | yajño viṣṇuḥ | dakṣādayo ya ime prajeśāḥ | talaloka-pālāḥ pātālādhipatayaḥ ||43||
Tab Content goes here
gandharva-vidyādhara-cāraṇeśā
ye yakṣa-rakṣoraga-nāga-nāthāḥ |
ye vā ṛṣīṇām ṛṣabhāḥ pitṇāṃ
daityendra-siddheśvara-dānavendrāḥ |
anye ca ye preta-piśāca-bhūta-
kūṣmāṇḍa-yādo-mṛga-pakṣy-adhīśāḥ ||2.6.43|| त्रि
[tatha] (następnie) ye [ca] (i ci) gandharva-vidyādhara-cāraṇeśāḥ (gandharwowie, widjadharowie, ćaranowie; tatha), yakṣa-rakṣa-uraga-nāga-nāthāḥ (władcy jakszów, rakszasów, węży i żmij), ye vā (lub też ci) ṛṣīṇām (wśród wieszczów) pitṇām [ca] (i wśród przodków) ṛṣabhāḥ (byki; śreṣṭhāḥ), daitya-indra-siddha-īśvara-dānava-indrāḥ (Indrowie wśród dzieci Diti, Siddhów i dzieci Danu), anye ye ca (i ci inni) preta-piśāca-bhūta-kūṣmāṇḍa-yādaḥ-mṛga-pakṣi-adhīśāḥ (władcy zmarłych, piśaćów, duchów, kuszmandów, stworzeń wodnych, zwierząt i ptaków),
gandharvādīnām īśāḥ | yakṣādīnāṃ nāthāḥ | rakṣorageti sandhir ārṣaḥ | ṛṣīṇāṃ pitṝṇāṃ ca śreṣṭhāḥ | pretādīnām adhīśāḥ ||44||
Tab Content goes here
yat kiñca loke bhaga-van mahas-vad
ojaḥ-sahas-vad bala-vat kṣamā-vat |
śrī-hrī-vibhūty-ātma-vad adbhutārṇaṃ
tattvaṃ paraṃ rūpa-vad asvarūpam ||2.6.44|| त्रि
loke (w świecie) bhaga-vat (mający boskość; aiśvarya-yuktam) mahaḥ-vat (dający przyjemność / chwałę; tejo-yuktam) ojaḥ-sahas-vat (mający moc i witalność; indriya-manaḥ-śakti-yuktam) balavat (mający siłę; dārḍhya-yuktam) kṣamā-vat (mający cierpliwość) śrī-hrī-vibhūti-ātma-vat (mający: majestat, wstydliwość, moc, jaźń; śrīḥ śobhā hrīr akarma-jugupsā vibhūtiḥ sampattiḥ ātmā buddhiḥ tad-yuktam) adbhuta-arṇam (będący falą cudowności; āścarya-varṇam) rūpa-vat (mający kształt; sākāram) param (transcendentny; arūpa-vat nirākāram) yat kiñca (jakikolwiek; tat sarvam eva) asvarūpam (bezforemny / nie będący esencją) tattvam (byt; tad-vibhūtiḥ),
kiṃ bahunā, yat kiṃcid bhagavad-ādi tat sarvaṃ param eva tattvam ity anvayaḥ | bhagavad aiśvarya-yuktam, mahasvat tejo-yuktam | ojaḥ-sahasī indriya-manaḥ-śaktī tad-yuktam | balaṃ dākṣyam | śrīḥ śobhā, hrīr akarma-jugupsā, vibhūtiḥ saṃpattiḥ, ātmā buddhis tad-yuktam | arṇo varṇaḥ | adbhutārṇam āścarya-varṇam ity arthaḥ | rūpam eva svarūpam, rūpavad asvarūpaṃ ca yat tat sarvaṃ paraṃ tattvaṃ tad-vibhūtir ity arthaḥ ||45||
Tab Content goes here
prādhānyato yān ṛṣa āmananti
līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ |
āpīyatāṃ karṇa-kaṣāya-śoṣān
anukramiṣye ta imān supeśān ||2.6.45|| त्रि
[he] ṛṣe (wieszczu!; nārada),
yān (które) prādhānyataḥ (głównie; viśeṣataḥ) āmananti (wymieniają; puruṣāvatāratvena kīrtayanti) bhūmnaḥ (ziemskiego) puruṣasya (Człowieka; ādi puruṣasya),
[tān] (te) karṇa-kaṣāya-śoṣān (zmywające brud uszu; asat-kathā-śravanaiḥ ye karṇayoḥ kaṣāyāḥ malāḥ tān śoṣayantīti tathā tān) supeśān (przepięte; sundarān) imān (te) līlā-avatārān (zstąpienia dla zabaw) te (tobie; tubhyam) anukramiṣye (wymienię po kolei; kramaśaḥ kathāyiṣyāmi), [tvayā tad anukrameṇa amṛtam] āpīyatām (niechaj będzie pity; samyak śruyatām).
śuddha-sattvāvatārān vaktum āha—prādhānyata iti | asat-kathā-śravaṇair ye karṇayoḥ kaṣāyā malās tān śoṣayantīti tathā tān | supeśān sundarān | sa-kāralopaś cārṣaḥ[1] | he ṛse, te tubhyam anukramiṣye, tad anukrameṇāvṛtaṃ tvayā pīyatām ity arthaḥ | yad vā pīyatām[2] iti śatrantam | āpibatāṃ karṇa-kaṣāya-śoṣān ity arthaḥ ||45||
***
[1] supeśas-śabda-gata ity arthaḥ, “la-kāra-lopaḥ” ity api kvacit |
[2] “pīṅ pāne” iti dhātor daivādikāc chatṛ-pratyaya ārṣatvāc cintyaḥ |
Tab Content goes here
iti śrīmad-bhāgavate mahā-purāṇe
brahma-sūtra-bhāṣye
pārama-haṃsyāṃ saṃhitāyāṃ
vaiyāsikyāṃ
dvitīya-skandhe sṛṣṭi-viṣaya-saṃvāde
puruṣa-sūktārtha-varṇanaṃ nāma
ṣaṣṭho ‘dhyāyaḥ ||2.6||
Oto w chwalebnej wielkiej puranie Bhagawata,
w komentarzu do Sutr wedanty,
w piśmie najlepszych z ascetów,
w utworze syna Wjasy,
w drugiej księdze, w Rozmowie o emanacji
rozdział szósty zatytułowany
„Hymn o Człowieku”.