8.30. Dalszy ciąg rozmowy

Sańdźaja rzekl:
Potem ponownie, wielki królu, do króla Madrów, wrogów pogromcy, tak oto syn Radhy się zwrócił, odpowiedzieć mu nie pozwalając:

— Chcąc mnie pouczyć, przypowieść przytoczyłeś mi, Śaljo; paplanina twa jednak niezdolna jest nastraszyć mnie w boju. Gdyby nawet walczyli ze mną bogowie wszyscy włącznie z Wasawą*, nie czułbym strachu przed nimi — cóż tu mówić o synu Prythy* i Bujnowłosym*… Same słowa nijak w starciu przestraszyć mnie nie są w stanie. Jeśli uda ci się kogoś przestraszyć, to wiedz: kto inny to być musi! [5] Obelgami mnie obrzuciłeś — człowiek mały to tylko zdziałać jest w mocy. Cnót mych dosięgnąć nie zdołasz, choć tak bardzo podskakujesz, ty głupcze… Karna bowiem nie urodził się tu, drogi mój, by się lękać — dla odwagi w natarciu się zrodziłem i dla sławy!
Uważnie posłuchaj mnie teraz, panie ludu Madrów — powtórzę ci, com usłyszał, gdy mówiono to Dhrytarasztrze. O rozmaitych krainach i dawnych ziemi władcach przeróżnych opowiadali królowi siedzący przy nim bramini. Jeden z nich, starzec znamienity, o przeszłych wydarzeniach snując opowieści, następującymi słowami kraj Bahlików i Madrów znieważał:

[10] „Bahlików owych, co z dala od Himalajów mieszkają, za Gangesem, Saraswati i Jamuną, za Polem Kuru, pośród rzek pięciu* z Sindhu* jako szóstą*, unikać należy, gdyż nieczyści są i nieprawi. Od czasu, gdym był młodzieńcem, wejście do ich pałacu królewskiego wspominam, banian Gowardhaną nazywany i dziedziniec o nazwie Subhanda. Zadanie nadzwyczaj trudne wykonać mając, pośród Bahlików owych mieszkałem — z pobytu tego zatem praktyki ich są mi znane.
Jest tam miasto o nazwie Śakala i rzeka o nazwie Apaga; Dźartikami tamtejsi Bahlikowie są zwani — wielce naganne życie prowadzą… [15] Nieobyczajni, chleb, mięso i kaszę jęczmienną jadają; wołowiną i ząbkami czosnku zagryzając, piją alkohol ze zboża i melasy. Pijani, śmieją się, śpiewają i pląsają nago z kobietami, w domach i przy murach miasta, bez girland i maści*. Przeróżne przyśpiewki pijackie, przekleństw pełne, wyśpiewując fałszywie, jakby osły i wielbłądy ryczały, przemawiają po pijanemu i plotkami jeden z drugim się dzielą. »Ty ladacznico! Ty ladacznico! Z panem męża swego się łajdaczyłaś!« — tak obelżywie wrzeszcząc, odurzeni, w dni święte z rozpasaniem tańcują.
Podobno jeden z przywódców aroganckich Bahlików owych, co na Pustkowiu Kuru zamieszkał, niezbyt radośnie tak sobie śpiewał:
[20] »Z pewnością tłuścioszka ma o skórze jasnej, pledem okryta cienkim, kładąc się, mnie wspomina — Bahlikę swego, co pośród potomków Kuru teraz mieszka. Gdy przez rzekę Śatadrukę* się przeprawię i przez Irawati* prześliczną, ujrzę, do kraju swego dotarłszy, piękne kobiety o wydatnych skroniach. Lśnią zdobne realgarem zewnętrzne kąciki ich oczu, podkreślonych antymonem z Góry o Trzech Wierzchołkach, gdy podskakują ślicznotki owe jasnoskóre, skórami antylop tylko okryte, przy konch i bębnów przeróżnych dźwiękach. Pijani, na osłach, wielbłądach i mułach miło jechać tam będziemy po wygodnych drogach przez zarośla śami, pilu i kariry*, chleb i kaszę z maślanką pałaszując. [25] Kiedyż, w siłę w podróży wzrósłszy, na ścieżce niewydeptanej*, ofiary składając, jak na klepisku przed młocką, licznych wędrowców zaczniemy młócić?«.
Jakiż rozumny człowiek choćby przez chwilę by mieszkał pośród tak nikczemnych wyrzutków, owych podłych duchem Bahlików?”.

Tacy są próżniacy owi, Bahlikowie, według opowieści bramina. Tobie zaś przypada jedna szósta zarówno ich zasług, jak i przewin.
Przemowę tę skończywszy, bramin zacny kolejną wygłosił. Posłuchaj, co znów opowiadał o Bahlikach nieobyczajnych:

„Zawsze w noc czternastą miesiąca ciemnej połowy* w tamtejszym kwitnącym mieście Śakala demonica pewna tak śpiewała, w bęben waląc:
[30] »Kiedyż znowu pieśniarze przyśpiewki śpiewać będą w Śakali, wołowiny się do syta najadłszy, trunkiem mocnym z melasy pijani? W towarzystwie tłustych kobiet o skórze jasnej, pięknie przyozdobieni, mięsem baranów licznych zajadają się tu mężczyźni, cebulami zakąszając i wodą przepłukując usta. Kto mięsa dzików, kogutów, osłów i wielbłądów ani wołowiny i baraniny nie jada, na próżno się ten urodził!«.
Tak śpiewają też, podskakując, mieszkańcy Śakali*, od dzieci po starców trunkiem z melasy pijani wszyscy — jakże ktoś pośród nich życie swe mógłby pędzić?”.

Wiedzieć to powinieneś, Śaljo! Powtórzę ci również, co inny bramin nam mówił na zgromadzeniu potomków Kuru:

[35] „Pięć rzek bieg swój toczy przez zarośla pilu — Śatadru*, Wipaśa* i Irawati jako trzecia, Ćandrabhaga* oraz Witasta*; wraz z Sindhu za szóstą płyną potem dalej. Kraj ten nazywa się Aratta — prawo tam łamią, odwiedzać go więc nie należy. Od wyrzutków, od tych, co matkę z wyższego stanu i ojca śudrę mają, od nieskładających ofiar Widehów i od Bahlików owych, łamiących prawo, nie przyjmują niczego bogowie, przodkowie ani bramini — tak głoszą Wedy”.

Dalej opowiadał bramin ów uczony na zacnych zgromadzeniu:

„Z drewnianych i glinianych misek, wysmarowanych kaszą, przez psy wylizywanych, bez obrzydzenia Bahlikowie jadają. Piją mleko owcze, wielbłądzie i ośle; spożywają też produkty z rodzajów mleka tych wszystkich. [40] Cudzołożą i bękartów płodzą, wszystko jedzą i mleko każde piją Bahlikowie owi pogardy godni, Arattami zwani — człowiek mądry niech ich unika!”.

Wiedzieć to powinieneś, Śaljo! Powtórzę ci także, co mówił inny jeszcze bramin nadworny na zgromadzeniu potomków Kuru:

„Jakże do nieba pójść mógłby człowiek, co w Jugandharze pił mleko, co mieszkał w Aćjutasthali i w Bhutilaji się kąpał? Tam, gdzie pięć rzek bieg swój toczy, z gór wypłynąwszy, Aratttami zwani Bahlikowie mieszkają; nikt szlachetny nawet parę dni przebywać pośród nich nie powinien. Żyło sobie na brzegu Wipaśi dwóch piśaćów — Bahi i Hlika; ich potomstwo to Bahlikowie — nie stworzył ludu tego Pan Stworzeń*… [45] Karaskarów, Mahiszaków, Kalingów, Kikatów, Atawich, Karkotaków i Wiraków unikać należy, gdyż złe są ich prawa”.

Tak braminowi owemu, gdy pielgrzymkę do miejsc świętych odbywał, demonica pewna, kolczykami wielkimi i pasem szerokim ozdobiona, mówiła jednej nocy w szałasie z gałęzi śami.
Kraj ten Aratta się nazywa, ludy te Bahlików miano noszą, Wasatich i Sindhusauwirów; zwykle pogardza się nimi.
Wiedzieć to powinieneś, Śaljo! Coś jeszcze ci opowiem — z uwagą w całości przemowy mej wysłuchaj!
Do domu rzemieślnika kiedyś bramin przybył w gościnę; obyczajom tam panującym się przyjrzawszy, zadowolony, rzekł gospodarzowi:

[50] „Samotnie na szczycie Himalajów mieszkałem przez czas długi, wiele krajów też zwiedziłem, praw przeróżnych pełnych. Z żadnym prawem ich ludność w niezgodzie nie żyła;
tak prawo wyznawali wszyscy, jak je Wed znawcy głoszą. Wędrując jednak stale po krajach tych, pełnych praw przeróżnych, do Bahlików w końcu przybyłem i oto com usłyszał:
»Zrodzony tam jako bramin, Bahlika potem kszatriją się staje, waiśją i śudrą, a następnie — balwierzem; balwierz zaś później ponownie braminem zostaje. Bramin ów w kolejnym żywocie rodzi się tam jako sługa. [55] Jeden w rodzinie jest braminem, pozostali czynią, co im się podoba. Niektórzy z Gandharów, Madraków i Bahlików rozumu są pozbawieni…«
Tak usłyszałem tam o tym praw pomieszaniu, ziemię zwędrowawszy całą — u Bahlików na odwrót jest wszystko!”.

Wiedzieć to powinieneś, Śaljo! Powtórzę ci ponadto innego człowieka słowa, Bahlików tak oto lżące:

„Pewna niewiasta cnotliwa z Aratty kiedyś przez zbójców podobno porwana została. Pohańbili ją, nieprawi, klątwę więc na nich rzuciła:
»Ponieważ pohańbiliście, nieprawi, mnie młodą, a krewnych mającą, w rodach waszych zatem kobiety nierządnicami się staną! I nigdy, najnikczemniejsi z ludzi, przewiny tej straszliwej nie zmażecie!«”.

[60] Potomkowie Kuru z Pańćalami, Śalwowie i Matsjowie z Naimiszami, Kosalowie, Kaśi i Angowie, a także Kalingowie i Magadhowie oraz znamienici Ćedi prawo odwieczne znają, podobnie jak na ogół ludzie zacni w przeróżnych innych krajach — oprócz kraju Bahlików, tej wyrzutków siedziby*… Od Matsjów po mieszkańców kraju Kuru i Pańćalów, od mieszkańców lasu Naimisza po prześwietnych Ćedich, zacni prawu prastaremu są posłuszni
— poza pokrętnymi Madrami i innymi ludami Pięciorzecza!*.
Poznałeś, królu, opowieści te o prawie; ogłupiały się zdajesz — milcz więc już, Śaljo!
Tyś władcą i obrońcą swych poddanych, przypada ci więc jedna szósta ich dobrych i złych czynów. Albo też tylko złe uczynki ludu twego w udziale ci przypadają, gdyż go nie strzeżesz; władca, co poddanych swych strzeże, ma udział w ich zasługach, ty zaś w przewinach ich wyłącznie masz udział…
[65] Dawniej, gdy w krajach wszystkich prawo odwieczne czczono, Pięciorzecza prawo ujrzawszy, Praojciec* zakrzyknął: „Hańba!”. Pogardę w nim prawo mieszkańców kraju tego wzbudziło, gdyż czyny wyrzutków owych, co matki z wyższych stanów i ojców śudrów mają, nieczyste były nawet w tamtym złotym ludzkości wieku. Skoro stany wszystkie prawa swego przestrzegały, dla prawa Pięciorzecza nie miał szacunku Praojciec.

Wiedzieć to powinieneś, Śaljo! Coś jeszcze ci opowiem. W jeziorze tonąc, tak mówił rakszasa Kalmaszapada:

„Kszatriję kala życie z jałmużny; bramina nieprawda kala; zakałą ziemi są Bahlikowie; zakałą kobiet — kobiety Madrów”.

Tonącego demona owego wyciągnął z jeziora król pewien. Posłuchaj teraz, co demon odpowiedział na jego pytania:

[70] „Zakałą ludzkości są barbarzyńcy; barbarzyńców zakałą — łotrzykowie; dla łotrzyków eunuchowie to zakała; dla eunuchów — królowie, co sami składają ofiary. Co zaś kala Madraków, których król, patron ofiar, sam je składa, to właśnie pokala ciebie, jeśli mnie nie wypuścisz!”.

Tę zręczną odpowiedź rakszasy jako zaklęcie lecznicze się zaleca w wypadku tych, których demon opętał lub jad potężny poraził.
Pańćalowie prawa Wed się trzymają, potomkowie Kuru — własnego prawa jednostek;
dla Matsjów prawda jest prawem, dla Śurasenów — ofiara. Mieszkańcy wschodu to słudzy, południowcy pogardy są godni, Bahlikowie zaś to rabusie, a Surasztrowie — bękarty. Niewdzięczność, mienia cudzego grabież, pijaństwo, z żoną mistrza własnego cudzołożenie — kto wszystko to ma za prawo, dla tego nie istnieje bezprawie… Hańba owym mieszkańcom Pięciorzecza, Arattakom! [75] Pańćalowie, potomkowie Kuru, mieszkańcy lasu Naimisza i Matsjowie wszyscy znają prawo; starsi pośród Kalingaków, Angaków i Magadhów wyuczonym prawom również są posłuszni.
Bogowie mieszkają na wschodzie z Agnim na czele; przodkowie — na południu, które Jama o czynach czystych ochrania; nad zachodem panuje potężny Waruna, asurów strzegąc; nad północą — czcigodny pan bóg Soma razem z braminami. Rakszasów i piśaćów Himalaje chronią; guhjaków — góra Gandhamadana; nieporuszony Wisznu chroni stworzenia wszystkie; Dźanardana* zaś — wszystkie światy.
Magadhowie biegle gesty odczytują, Kosalowie — spojrzenia. Niedomówienia nawet pojmują potomkowie Kuru i Pańćalowie; mowy skierowane do Śalwów w całości wypowiedziane być muszą. Górali trudno zrozumieć, tak jak góry do przebycia są trudne. [80] Jawanowie*, co bohaterstwem się wyróżniają, we wszystkim tym są biegli, królu; barbarzyńcy tylko własnych nazw i znaków używają. Inni ludzie nic nie rozumieją bez wyjaśnienia.
Bahlikowie jednak są pojętni — w przeciwieństwie do niektórych Madraków… Skoro jesteś, jaki jesteś, Śaljo, to nie godzi się, byś mi odpowiadał. Wiedząc to, milcz, już mi się nie sprzeciwiaj! Inaczej najpierw ciebie, a potem Bujnowłosego i Ardźunę zabiję…

Śalja rzekł:
— Porzucanie chorych oraz sprzedaż żon własnych i synów zdarza się pośród Angów, Karno, których jest wszak pan władcą. Rydwanników wyliczając, niedostatki twe wskazał ci Bhiszma; znając je, nie złość się, gniewu się wyzbądź! [85] Wszędzie są bramini, Karno, wszędzie są kszatrijowie, waiśjowie i śudrowie, a także kobiety zacne, wierne swym ślubom. W każdym kraju z mężczyznami zabawiają się mężczyźni, żartując i drażniąc się ze sobą nawzajem, spółkując jeden z drugim. Każdy w ganieniu innych zawsze jest zręczny; u siebie nagannego nic nie dostrzega, albo też dostrzega i głupieje…

Sańdźaja rzekł:
Nie odparł na to nic Karna, Śalja zaś ku wrogom się zwrócił. Znów zaśmiał się drwiąco syn Radhy i ponaglił Śalję:

— Jedź dalej!