Autor

Opracowanie (indika 2026):
(tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz

भागवतपुराणम्

Bhāgavata-purāṇam

Purana Bhagawata 

Księga 2 (dvitīya-skandhaḥ)

Rozmowa o emanacji (sṛṣṭi-viṣaya-saṃvādaḥ)

Rozdział 2.6 (ṣaṣṭho ‘dhyāyaḥ)

Hymn o Człowieku (puruṣa-sūktārtha-varṇanam)

Streszczenie rozdziału:

1-11 Bóstwa i sfery rzeczywistości, które spoczęły w częściach ciała Człowieka.

12-15 Lista boskich i ziemskich istot, które konstytuują Człowieka.

16-21 Interpretacja RV 10.90.1-5.

22-29 Brahma spełnia ofiarę z części Człowieka – elementy ofiary.

30-37 Brahma mówi o sobie i oddaje cześć źródłu wszechrzeczy oraz jego Ułudzie.

38-45 Wstęp do opisu zstąpień – natura wiedzy o Absolucie; lista bytów i istot, w które zstępuje Człowiek.

brahmovāca
vācāṃ vahner mukhaṃ kṣetraṃ
chandasāṃ sapta dhātavaḥ |
havya-kavyāmṛtānnānāṃ
jihvā sarva-rasasya ca ||2.6.1||

Brahma rzekł:

W ustach mowa jest i ogień.
Metrów siedem to pierwiastki,
na języku zaś są smaki,
jadło, nektar i obiaty –
tak dla ludzi, jak i przodków.

sarvāsūnāṃ ca vāyoś ca
tan-nāse paramāyaṇe |
aśvinor oṣadhīnāṃ ca
ghrāṇo moda-pramodayoḥ ||2.6.2||

Wszystkich tchnień, a także wiatru
dziurki w nosie są siedzibą.
Węch – Aświnów, ziół i perfum
wonnych i urzekających.

rūpāṇāṃ tejasāṃ cakṣur
divaḥ sūryasya cākṣiṇī |
karṇau diśāṃ ca tīrthānāṃ
śrotram ākāśa-śabdayoḥ ||2.6.3||

Barw i kształtu – wzrok siedzibą,
nieba, Słońca – para oczu.
Uszy – stron i świętych brodów,
słuch – przestworu oraz dźwięków.

tad-gātraṃ vastu-sārāṇāṃ
saubhagasya ca bhājanam |
tvag asya sparśa-vāyoś ca
sarva-medhasya caiva hi ||2.6.4||

Ciało jest naczyniem piękna
i esencją wszelkiej rzeczy.
Do ofiar należy skóra,
do dotyku też i wiatru.

romāṇy udbhijja-jātīnāṃ
yair vā yajñas tu sambhṛtaḥ |
keśa-śmaśru-nakhāny asya
śilā-lohābhra-vidyutām ||2.6.5||

Włoski siołem drzew wyrosłych
z nasion, co ofiarę sycą.
Włosy, broda i paznokcie –
chmury z gromem, miedź, kamienie.

bāhavo loka-pālānāṃ
prāyaśaḥ kṣema-karmaṇām |
vikramo bhūr bhuvaḥ svaś ca
kṣemasya śaraṇasya ca |
sarva-kāma-varasyāpi
hareś caraṇa āspadam ||2.6.6||

Stróżów świata są ramiona,
co zazwyczaj ochraniają.
Kroki – ziemia, przestwór, niebo –
to schronienie i obrona.
Błogosławieństw, wszelkich wygód
miejscem są Hariego stopy.

apāṃ vīryasya sargasya
parjanyasya prajāpateḥ |
puṃsaḥ śiśna upasthas tu
prajātyānanda-nirvṛteḥ ||2.6.7||

Prącie Człeka miejscem wody,
spermy, Brahmy, chmur, stwarzania,
a wagina przynależy
do rodzenia i rozkoszy.

pāyur yamasya mitrasya
parimokṣasya nārada |
hiṃsāyā nirṛter mṛtyor
nirayasya gudaṃ smṛtaḥ ||2.6.8||

Odbyt Jamy jest i Mitry,
wyzwolenia też, Narado.
Zaś wnętrzności są Nirryti,
śmierci, piekła i przemocy.

parābhūter adharmasya
tamasaś cāpi paścimaḥ |
nāḍyo nada-nadīnāṃ ca
gotrāṇām asthi-saṃhatiḥ ||2.6.9||

Pokonanie, mrok, nieprawość
są to plecy – ciała zachód.
Strumienie i rzeki – żyły,
pasma górskie to zbiór kości.

avyakta-rasa-sindhūnāṃ
bhūtānāṃ nidhanasya ca |
udaraṃ viditaṃ puṃso
hṛdayaṃ manasaḥ padam ||2.6.10||

Istot kres, nieprzejawione,
oceany, soki – w brzuchu,
serce zaś jest nazywane
siedzibą umysłu Człeka.

dharmasya mama tubhyaṃ ca
kumārāṇāṃ bhavasya ca |
vijñānasya ca sattvasya
parasyātmā parāyaṇam ||2.6.11||

Jaźń Człowieka jest siedzibą
moją, twoją i prawości,
czterech Chłopców, także Bhawy,
rozpoznania i istności.

ahaṃ bhavān bhavaś caiva
ta ime munayo 'grajāḥ |
surāsura-narā nāgāḥ
khagā mṛga-sarīsṛpāḥ ||2.6.12||

Ja, ty, Bhawa i ci mędrcy,
co przed tobą się zrodzili,
bogi, antybogi, ludzie,
węże, ptaki oraz gady,

gandharvāpsaraso yakṣā
rakṣo-bhūta-gaṇoragāḥ |
paśavaḥ pitaraḥ siddhā
vidyādhrāś cāraṇā drumāḥ ||2.6.13||

jakszowie, muzycy, nimfy,
żmije, duchy, ludożercy,
zwierzęta, przodkowie, drzewa,
widjadharowie, siddhowie,

anye ca vividhā jīvā
jala-sthala-nabhaukasaḥ |
graha-rkṣa-ketavas tārās
taḍitaḥ stanayitnavaḥ ||2.6.14||

inne wszelkie też żywiny,
wodne, ziemskie i podniebne,
planety, komety, gwiazdy,
gromy, chmury z błyskawicą,

sarvaṃ puruṣa evedaṃ
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca yat |
tenedam āvṛtaṃ viśvaṃ
vitastim adhi tiṣṭhati ||2.6.15||

wszystko to zaiste Człowiek –
przeszłe, przyszłe, teraźniejsze.
On świat cały sobą okrył
i na dłoń wystaje jeszcze.

sva-dhiṣṇyaṃ pratapan prāṇo
bahiś ca pratapaty asau |
evaṃ virājaṃ pratapaṃs
tapaty antar bahiḥ pumān ||2.6.16||

Słońce grzeje swą siedzibę
i na zewnątrz także sięga,
tak Człowiek Majestat rozgrzał,
grzejąc wewnątrz i na zewnątrz.

so 'mṛtasyābhayasyeśo
martyam annaṃ yad atyagāt |
mahimaiṣa tato brahman
puruṣasya duratyayaḥ ||2.6.17||

Władcą jest nieśmiertelności,
która stanem jest bez strachu.
Człeka chwała niezgłębiona,
bo się wyrzekł śmierci-jadła!

pādeṣu sarva-bhūtāni
puṃsaḥ sthiti-pado viduḥ |
amṛtaṃ kṣemam abhayaṃ
trimūrdhno ’dhāyi mūrdhasu ||2.6.18||

W śladach Człeka o stabilnych
stopach wszystkie są istoty.
W głowach trójgłowego: spokój,
nieśmiertelność i brak strachu.

pādās trayo bahiś cāsann
aprajānāṃ ya āśramāḥ |
antas trilokyās tv aparo
gṛhamedho 'bṛhad-vrataḥ ||2.6.19||

Ślady trzy na zewnątrz świata –
są to stany bez potomstwa,
czwarty, bez wielkiego ślubu,
to gospodarz – on w trójświecie.

sṛtī vicakrame viśvam
sāśanānaśane ubhe |
yad avidyā ca vidyā ca
puruṣas tūbhayāśrayaḥ ||2.6.20||

Świat po obu drogach kroczy,
po tej z jadłem i bez jadła,
po tej z wiedzy i z niewiedzy –
Człowiek wsparciem jest dla obu.

yasmād aṇḍaṃ virāḍ jajñe
bhūtendriya-guṇātmakaḥ |
tad dravyam atyagād viśvaṃ
gobhiḥ sūrya ivātapan ||2.6.21||

Z niego Jajo, ów Majestat,
z cech, z żywiołów i ze zmysłów.
On substancję-świat przekroczył
niczym Słońce promieniami.

yadāsya nābhyān nalinād
aham āsaṃ mahātmanaḥ |
nāvidaṃ yajña-sambhārān
puruṣāvayavān ṛte ||2.6.22||

Gdym z lotosu pępka powstał
Człeka, co jest wielki duchem,
nie było składników ofiar
innych oprócz jego ciała.

teṣu yajñasya paśavaḥ
sa-vanaspatayaḥ kuśāḥ |
idaṃ ca deva-yajanaṃ
kālaś coru-guṇānvitaḥ ||2.6.23||

Zwierzęta ofiarne z niego,
drzewa, trawa na podściółkę,
plac ofiarny i właściwy
czas, co wszelkie ma zalety,

vastūny oṣadhayaḥ snehā
rasa-loha-mṛdo jalam |
ṛco yajūṃṣi sāmāni
cātur-hotraṃ ca sattama ||2.6.24||

utensylia, zioła, tłuszcze,
soki, metal, glina, woda,
ryći, samany, jadźusy
z czterech członów też ofiara,

nāma-dheyāni mantrāś ca
dakṣiṇāś ca vratāni ca |
devatānukramaḥ kalpaḥ
saṅkalpas tantram eva ca ||2.6.25||

mantry i przydanie imion,
dar ofiarny oraz śluby,
lista bogów, tekst ofiarny,
procedura i życzenie,

gatayo matayaś caiva
prāyaścittaṃ samarpaṇam |
puruṣāvayavair ete
sambhārāḥ sambhṛtā mayā ||2.6.26||

drogi, myśli i pokuta
oraz siebie poświęcenie –
składniki zebrałem owe
z członków ciała tego Człeka.

iti sambhṛta-sambhāraḥ
puruṣāvayavair aham |
tam eva puruṣaṃ yajñaṃ
tenaivāyajam īśvaram ||2.6.27||

Gdy zebrałem już składniki
z części ciała tego Człeka,
to uczciłem nimi Boga,
Człowieka, co jest ofiarą.

tatas te bhrātara ime
prajānāṃ patayo nava |
ayajan vyaktam avyaktaṃ
puruṣaṃ susamāhitāḥ ||2.6.28||

Wówczas owi władcy stworzeń,
tych dziewięciu twoich braci,
czciło Człeka w koncentracji
tak w niezjawie, jak i w zjawie.

tataś ca manavaḥ kāle
ījire ṛṣayo 'pare |
pitaro vibudhā daityā
manuṣyāḥ kratubhir vibhum ||2.6.29||

Z czasem ojcowie ludzkości,
wieszczowie, przodkowie, ludzie,
bogowie, antybogowie
ofiarami czcili Władcę.

nārāyaṇe bhagavati
tad idaṃ viśvam āhitam |
gṛhīta-māyoru-guṇaḥ
sargādāv aguṇaḥ svataḥ ||2.6.30||

Ten świat cały jest złożony
w Bogu, w Narajanie, który
choć bez cech, sam cechy bierze,
aby stwarzać dzięki Złudzie.

sṛjāmi tan-niyukto 'haṃ
haro harati tad-vaśaḥ |
viśvaṃ puruṣa-rūpeṇa
paripāti tri-śakti-dhṛk ||2.6.31||

Świat rozwijam, gdy mnie przęgnie,
z jego woli Hara zwija,
ten, co trójkę mocy dzierży,
jako Człowiek świat ochrania.

iti te ’bhihitaṃ tāta
yathedam anupṛcchasi |
nānyad bhagavataḥ kiñcid
bhāvyaṃ sad-asad-ātmakam ||2.6.32||

Miły, oto wyjaśniłem
to, o co mnie zapytałeś.
Poza Bogiem nic innego
– byt czy niebyt – nie istnieje.

na bhāratī me 'ṅga mṛṣopalakṣyate
na vai kvacin me manaso mṛṣā gatiḥ |
na me hṛṣīkāṇi patanty asat-pathe
yan me hṛdautkaṇṭhya-vatā dhṛto hariḥ ||2.6.33|| ज

Mowa moja fałszem nigdy się nie kala,
na drodze mych myśli pomyłka nie gości
ani moje zmysły nie kroczą złą ścieżką,
gdyż serca wzruszeniem o Harim rozmyślam.

so 'haṃ samāmnāya-mayas tapo-mayaḥ
prajāpatīnām abhivanditaḥ patiḥ |
āsthāya yogaṃ nipuṇaṃ samāhitas
taṃ nādhyagacchaṃ yata ātma-sambhavaḥ ||2.6.34|| ज

Jam z pism uczyniony, asceza mą duszą,
Panów Stworzeń władcą, przez nich jam jest czczony,
choć w zręcznej trwam jodze skupionym umysłem
tego nie pojmuję, z któregom się zrodził.

nato ’smy ahaṃ tac-caraṇaṃ samīyuṣāṃ
bhavac-chidaṃ svasty-ayanaṃ sumaṅgalam |
yo hy ātma-māyā-vibhavaṃ sma paryagād
yathā nabhaḥ svāntam athāpare kutaḥ ||2.6.35|| ज

Do stóp jego padam, one dobra siołem
i do nich przypadłym niszczą przejawienie.
Wszak on swej Ułudy skali nie pojmuje
jak przestwór swych krańców. Cóż mówić o innych?

nāhaṃ na yūyaṃ yad-ṛtāṃ gatiṃ vidur
na vāmadevaḥ kim utāpare surāḥ |
tan-māyayā mohita-buddhayas tv idaṃ
vinirmitaṃ cātma-samaṃ vicakṣmahe ||2.6.36|| ज 

Bez niego wszak drogi ja nie znam, ty również,
ani Wamadewa. Cóż inni niebianie?
Z rozumem mroczonym przez jego Ułudę,
ów świat rozpostarty równamy ze sobą.

yasyāvatāra-karmāṇi
gāyanti hy asmad-ādayaḥ |
na yaṃ vidanti tattvena
tasmai bhagavate namaḥ ||2.6.37||

My i inni wciąż śpiewamy
o zstąpieniach tego Boga,
choć prawdziwie go nie znamy,
jemu więc oddajmy pokłon!

sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ
kalpe kalpe sṛjaty ajaḥ |
ātmātmany ātmanātmānaṃ
sa saṃyacchati pāti ca ||2.6.38||

Niezrodzony, pierwszy Człowiek,
co w eonie każdym stwarza
siebie sobą samym w sobie,
ten powściąga i ochrania.

viśuddhaṃ kevalaṃ jñānaṃ
pratyak samyag avasthitam |
satyaṃ pūrṇam anādyantaṃ
nirguṇaṃ nityam advayam ||2.6.39||

Wiedzę samą, czystą, pełną,
odwróconą, utwierdzoną,
prawdę, bez początku, kresu,
bez cech, wieczną, niedwoistą,

ṛṣe vidanti munayaḥ
praśāntātmendriyāśayāḥ |
yadā tad evāsat-tarkais
tirodhīyeta viplutam ||2.6.40||

ją poznają owi mędrcy,
których zmysły, myśli ciche.
Gdy ta zwykłą wszak logiką
jest skażona, wówczas znika.

ādyo ’vatāraḥ puruṣaḥ parasya
kālaḥ svabhāvaḥ sad-asan-manaś ca |
dravyaṃ vikāro guṇa indriyāṇi
virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ ||2.6.41|| त्रि

Ów Człowiek jest pierwszym zstąpieniem wszechwładcy:
czas, rzeczy natura, byt, niebyt i umysł,
substancja, przemiana, przymioty i zmysły,
Majestat, swoboda, ruchome i bierne,

ahaṃ bhavo yajña ime prajeśā
dakṣādayo ye bhavad-ādayaś ca |
svar-loka-pālāḥ khaga-loka-pālā
nṛ-loka-pālās tala-loka-pālāḥ ||2.6.42|| त्रि

Ja, Bhawa, Wisznu i panowie stworzeń,
Daksza i inni, jako ty wieszczowie,
obrońcy niebios, chroniący przestworza,
Ziemi obrońcy, chroniący podziemia,

gandharva-vidyādhara-cāraṇeśā
ye yakṣa-rakṣoraga-nāga-nāthāḥ |
ye vā ṛṣīṇām ṛṣabhāḥ pitṇāṃ
daityendra-siddheśvara-dānavendrāḥ |
anye ca ye preta-piśāca-bhūta-
kūṣmāṇḍa-yādo-mṛga-pakṣy-adhīśāḥ ||2.6.43|| त्रि

widjadharowie, gandharwy, ćarany,
jaksze, rakszasy, władcy żmij i wężów,
byki wśród wieszczów i władcy wśród przodków,
Indrowie siddhów, dzieci Danu, Diti,
zmarłych, piśaćów, duchów i kuszmandów,
i stworzeń wodnych, zwierząt, ptaków władcy –

yat kiñca loke bhaga-van mahas-vad
ojaḥ-sahas-vad bala-vat kṣamā-vat |
śrī-hrī-vibhūty-ātma-vad adbhutārṇaṃ
tattvaṃ paraṃ rūpa-vad asvarūpam ||2.6.44|| त्रि

on wszystkim, co w świecie ma boskość, majestat,
siłę, witalność i moc wybaczania,
chwałę, wstydliwość, on cudów potokiem,
bytem najwyższym z formą i bez formy.

prādhānyato yān ṛṣa āmananti
līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ |
āpīyatāṃ karṇa-kaṣāya-śoṣān
anukramiṣye ta imān supeśān ||2.6.45|| त्रि

Wieszczu, więc główne, które mędrcy sławią
Człeka ziemskiego dla zabaw zstąpienia,
cudne wymienię tobie po kolei.
Syćmy się nimi, one zdobią uszy!

iti śrīmad-bhāgavate mahā-purāṇe
brahma-sūtra-bhāṣye
pārama-haṃsyāṃ saṃhitāyāṃ
vaiyāsikyāṃ
dvitīya-skandhe sṛṣṭi-viṣaya-saṃvāde
puruṣa-sūktārtha-varṇanaṃ nāma
ṣaṣṭho ‘dhyāyaḥ ||2.6||

Oto w chwalebnej wielkiej puranie Bhagawata,
w komentarzu do Sutr wedanty,
w piśmie najlepszych z ascetów,
w utworze syna Wjasy,
w drugiej księdze, w Rozmowie o emanacji
rozdział szósty zatytułowany
„Hymn o Człowieku”.