Autorzy
Opracowanie (indika 2025):
(tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz
भागवतपुराणम्
Bhāgavata-purāṇam
Purana Bhagawata
Księga 1 (prathama-skandhaḥ)
Historia Pariszkita (parīkṣit-vilāpanam)
Rozdział 1.17 (saptadaśo ‘dhyāyaḥ)
Poskromienie Kaliego (kali-nigrahaḥ)
Streszczenie rozdziału:
1-16 Parīkṣit widzi Prawo i Ziemię w postaci byka i krowy bitych przez śudrę; wypytuje o przyczynę niedoli, pociesza – zadania prawego władcy.
17-20 Prawo odpowiada królowi – różne poglądy na przyczynę cierpienia.
21-27 Parīkṣit domyśla się znaczenia widzianej sceny:
- nogi Prawa: asceza, czystość, łaskawość, prawda,
- bezprawie: duma, lgnięcie, upojenia, kłamstwo.
28-30 Król zamierza zabić Kaliego, ten błaga o łaskę.
31-34 Parīkṣit opisuje cechy władców w eonie kali i pomyślne cechy kraju Bharaty oddanego Krysznie i kulturze bramińskiej.
35-41 Kali prosi o sfery, w których mógłby zamieszkać, król daje mu miejsca hazardu, picia alkoholu, nierządu i rzeźnie, a po dodatkowej prośbie – złoto.
42-45 Opis pomyślnych rządów Parikszita.
sūta uvāca
tatra go-mithunaṃ rājā
hanyamānam anātha-vat |
daṇḍa-hastaṃ ca vṛṣalaṃ
dadṛśe nṛpa-lāñchanam ||1.17.1||
Suta rzekł:
Król zobaczył tam nędznika
z kijem w ręku, w szatach władcy,
co okładał parę bydląt
jakby były bez opieki.
rājā (król; parīkṣit) tatra (tam; kuru-kṣetre) anātha-vat (jakby bez opieki; nirāśrayat tat yathā syāt tathā) hanyamānam (bitą; tāḍyamāṇam) go-mithunam (parę bydląt; vṛṣabhaṃ gābhīṃ ca) daṇḍa-hastam (tego, który w ręce trzyma kij; hastena daṇḍa-dhāriṇam), nṛpa-lāñchanam (noszącego znamiona króla; rājñaḥ cihna-dhāriṇam) vṛṣalam ca (sługę; śūdram) dadṛśe (zobaczył).
tataḥ saptadaśe rājñaḥ kaler nigraha ucyate |
tasyaivaṃ vīryabhājo’pi vairāgyaṃ vaktum adbhutam ||
hanyamānaṃ tāḍyamānam ||1||
vṛṣaṃ mṛṇāla-dhavalaṃ
mehantam iva bibhyatam |
vepamānaṃ padaikena
sīdantaṃ śūdra-tāḍitam ||1.17.2||
Biały byk jak lilii korzeń
mocz oddawał przerażony,
drżał o jednej stojąc nodze,
kiedy sługa go katował.
mṛṇāla-dhavalam (tego, który jest biały jak bulwiasty korzeń lotosu; padma-kandavat śubhram) bibhyatam (wystraszonego; bhīti-yuktam) mehantam iva (jakby sikającego; bhayāt mūtrayantam) vepamānam (drżącego; kampamānam) ekena padā (jedną nogą; pādena daṇḍāyamānam ata eva) sīdantam (przygnębionego/siedzącego; kliśyantam) śūdra-tāḍitam (bitego przez sługę; śūdreṇa prapīḍitam) vṛṣam (byka) [dadṛśe] (zobaczył; iti pūrveṇānvayaḥ),
mṛṇālaṃ padma-kandas tatvad dhavalam | bhayān mehantaṃ mūtrayantam | ivety anena pādāvaśeṣo dharmo bhayān mūtrayann iva pratikṣaṇaṃ kṣīyamāṇāṃśas tasyāpy anirvāhāt kampamāna iveti darśitam ||2||
mṛṇāla – jadalny bulwiasty korzeń lotosu o białym kolorze.
gāṃ ca dharma-dughāṃ dīnāṃ
bhṛśaṃ śūdra-padāhatām |
vivatsām āśru-vadanāṃ
kṣāmāṃ yavasam icchatīm ||1.17.3||
Krowa biedna, prawodojna,
śudra z całych sił ją kopał,
bez cielęcia, zapłakana,
wychudzona, wygłodniała.
yavasam (trawy/paszy; tṛṇam) icchatīm (pragnącą; bhoktu-kāmām) dharma-dughām (tą, która doi się Prawem; yajñārthaṃ havir-dogdhrīm) bhṛśam (wielce) dīnām (biedną; atiśaya-kātarām) śūdra-pada-āhatām (uderzaną nogą przez śudrę; śūdreṇa pāda-tāḍitām) vivatsām (bez cielęcia; vatsya-śūnyām) āśru-vadanām (mającą pysk w łzach; rorudyamānām) kṣāmām (wychudłą; kṣīṇām) gām ca (krowę; gābhīm) [dadṛśe] (zobaczył; iti pūrveṇānvayaḥ).
dharma-dughāṃ havir dogdhrīm | kṣāmāṃ kṛśām | yavasaṃ tṛṇam | atra sasyādi-prasava-kṣayād vivatseva | yajñādy-abhāvāt kṛśā | ata eva yajña-bhāgam icchantī pṛthvīti sūcitam ||3||
dharma-dughā – „prawo-dojna”; logiczny ciąg identyfikacji mleko z prawem: dzięki klarowanemu masłu otrzymywanemu z mleka można spełniać ofiary, dzięki którym wypełnia się nakazy Prawa (dharma).
papraccha ratham ārūḍhaḥ
kārtasvara-paricchadam |
megha-gambhīrayā vācā
samāropita-kārmukaḥ ||1.17.4||
Na rydwanie stojąc złotym,
łuk do strzału przygotował
i zapytał gromkim głosem
co miał głębię grzmiącej chmury:
kārta-svara-paricchadam (na pokrytym złotem; sūvarṇamayaḥ parikaraṃ yasya taṃ svarṇa-nivaddham) ratham (na rydwanie) ārūḍhaḥ (wspięty; upariṣṭaḥ) samāropita-kārmukaḥ (ten, którego łuk jest przygotowany; sajjī-kṛtaṃ dhanuḥ yena saḥ dhṛta-dhanur-bāṇaḥ rājā) megha-gambhīrayā (mającym głębię [grzmiącej] chmury; jala-dhara-garjanavat gambhīrayā) vācā (głosem; kathayā) papraccha (zapytał; taṃ śūdraṃ jijñāsitavān):
kārtasvaraṃ suvarṇaṃ tan-mayaḥ paricchadaḥ parikaro yasya | svarṇa-nibaddham ity arthaḥ | sajjī-kṛta-kārmukaḥ ||4||
kārtasvara-paricchada – „pokryty złotem”; frazę można odnieść do Kaliego (zapytał kogo?), wówczas mamy opis stroju królewskiego (tan, który opływa w złoto) lub też do rydwanu.
kas tvaṃ mac-charaṇe loke
balād dhaṃsy abalān balī |
nara-devo ’si veṣeṇa
naṭavat karmaṇādvijaḥ ||1.17.5||
„Kim żeś ty, co w moim świecie,
słabych krzywdzisz będąc silnym!
Tyś jak aktor – król z wyglądu,
z czynu nie dwakroć zrodzony!
balī (silny; balavān san) mat-śaraṇe (w tym, który jest w mojej pieczy; ahaṃ śaraṇaṃ yasya tasmin mad-āśraye) loke (w świecie; bhuvane) balāt (siłą; paśu-balam āśritya) abalān (słabych; durbalān) haṃsi (krzywdzisz; ghātayasi),
tvam (ty) kaḥ (kto)?
naṭa-vat (niczym aktor; naṭa iva na tu satyaṃ) veṣeṇa (z wyglądu; paricchan-mātreṇa) nara-devaḥ (bóg ludzi / król; rājā api tu), karmaṇā (czynem; ācāreṇa) advijaḥ (nie dwakroć urodzony; kruraḥ śūdraḥ) asi (jesteś; bhavasi).
haṃsi ghātayasi | rājāham iti cet tatrāha | naṭa iva veṣa-mātreṇa nara-devo’si | karmaṇā tv advijaḥ śūdraḥ ||5||
wariant: veṣeṇa = veśeṇa
yas tvaṃ kṛṣṇe gate dūraṃ
saha gāṇḍīva-dhanvanā |
śocyo ’sy aśocyān rahasi
praharan vadham arhasi ||1.17.6||
Kiedy Kryszna jest daleko
z Ardźuną Gandiwodzierżcą,
tyś lamentu wart, gdyż bijesz
niewinnych w ustronnym miejscu,
śmierć ci zatem przeznaczona!
gāṇḍīva-dhanvanā saha (wraz z dzieżcą łuku Gandhiwy / z Ardźuną; gaṇḍīvo yasya dhanuḥ tena arjunena) kṛṣṇe (gdy Kryszna) dūram gate (gdy daleko odszedł [loc.abs]; aprakaṭi-bhūte sati),
yaḥ tvam (który ty) aśocyān (tych nad którymi nie powinno się lamentować; nir-aparādhān) rahasi (w ukryciu; nirwana-pradeśe gopanaṃ tat yathā syāt tahtā) praharan (uderzający; āghātayan) śocyaḥ (ten nad którym winno się lamentować; sāparādhaḥ) asi (jesteś; bhavasi),
[tataḥ sa tvam] (i dlatego ty) vadham (na zabicie; vināśam) arhasi (zasługujesz; yujyase mama vadhyaḥ bhavasi).
aśocyān niraparādhān rahasi yas tvaṃ praharan praharasi sa śocyaḥ sāparādho’sy ato vadham arhasi ||6||
śocyo 'sy aśocyān – „wart rozpaczy [uderzasz] tych co na rozpacz nie zasługują”. Nawiązanie do BhG 2.11 (aśocyān anvaśocas tvam – rozpaczasz nad niewartymi rozpaczy). Gra znaczeń – to nad tobą należy rozpaczać, gdyż bijesz tych co nie zasługują na rozpacz (są niewinni).
tvaṃ vā mṛṇāla-dhavalaḥ
pādair nyūnaḥ padā caran |
vṛṣa-rūpeṇa kiṃ kaścid
devo naḥ parikhedayan ||1.17.7||
Tyś jak korzeń lilii biały,
brak ci nóg, na jednej kroczysz…
możeś jaki jest niebianin,
co nas smuci, w ciele byka?
mṛṇāla-dhavalaḥ (ten, który jest biały jak bulwiasty korzeń lotosu; śubhraḥ) pādaiḥ (nóg; pāda-trayeṇa) nyūnaḥ (ten, któremu brakuje; hīnaḥ) padā (nogą; ekena pādena) caran (poruszający się; calan) tvam vā (ty; tvam api) kaścit (jakiś) devaḥ (niebianin) vṛṣa-rūpeṇa (pod postacią byka) naḥ (nas; asmān) parikhedayan (smucący/gnębiący; vimarśayan āsase) kim (czy)?
vṛṣaṃ praty āha | tvāṃ vā kaḥ | svayam eva saṃbhāvayati | kiṃ kaścid devo vṛṣa-rūpeṇāsmān parikhedayan vartase ||7||
na jātu kauravendrāṇāṃ
dor-daṇḍa-parirambhite |
bhūtale ’nupatanty asmin
vinā te prāṇināṃ śucaḥ ||1.17.8||
Na powierzchnię ochranianą
ziemi maczugami ramion
władczych Kurów nie padają
inne łzy z wyjątkiem twoich.
kaurava-indrāṇām (Indrów Kaurawów; kuru-śreṣṭhānām) dos-daṇḍa-parirambhite (w chronionej ramionami maczug; prabala-pratāptena parirambhitavat surakṣite) asmin (tej) bhūtale (na powierzchni ziemi; pṛthivyām) te (twoje; tava) śucaḥ (łzy; śokāśrūṇi) vinā (poza) prāṇinām (stworzeń; anya jīvānām aśrūṇi) jātu (kiedykolwiek; kadācit api) na anupatanti (nie upadają; nipatanti).
dordaṇḍaiḥ parirambhite parirambhitavat surakṣite te śuco’śrūṇi vinānyeṣām aśrūṇi nānupatantīti kheda-hetutvaṃ darśitam ||8||
mā saurabheyātra śuco
vyetu te vṛṣalād bhayam |
mā rodīr amba bhadraṃ te
khalānāṃ mayi śāstari ||1.17.9||
Nie martw się, Surabhi synu,
niech przepadnie strach przed sługą!
Nie płacz, matko! Dobro z tobą,
gdym tu jest karciciel łotrów!
[he] saurabheya (synu Surabhi!; bhoḥ surabheḥ putra),
atra (tutaj; idānīm) mā śucaḥ (nie rozpaczaj; śokaṃ mā kuru),
vṛṣalāt (od sługi; śūdrāt) te (twój; tava) bhayam (strach; āśaṅkā) vyetu (niech odejdzie; apayātu).
[he] amba (matko!; ayi mātaḥ),
khalānām (drani; durātmanām) śāstari (gdy karciciel; nigrāhake) mayi (gdy ja jestem [loc.abs.]; jīvati sati) te (tobie; tava) bhadram (pomyślność; maṅgalam eva ataḥ),
mā rodīḥ (nie rozpaczaj; godanaṃ mā kuru)!
evam ukte punar api śocantaṃ praty āha | bho surabheḥ putra, mā śucaḥ śokaṃ mā kuru | vyetu apayātu | gāṃ praty āha | he amba mātaḥ, śāstari mayi jīvati sati te bhadram evāto mā rodīḥ ||9||
yasya rāṣṭre prajāḥ sarvās
trasyante sādhvy asādhubhiḥ |
tasya mattasya naśyanti
kīrtir āyur bhago gatiḥ ||1.17.10||
Gdy poddani w jego kraju
są nękani przez nędzników,
ten szalony władca traci
sławę, tchnienie, cel, pomyślność.
[he] sādhvi (szlachetna!; ayi śubhe),
yasya (w czyim; rājñaḥ) rāṣṭre (w królestwie; rājye) sarvāḥ prajāḥ (jacykolwiek poddani; yāḥ kaścit prakṛtayaḥ) asādhubhiḥ (przez łotrów; duṣṭaiḥ) trasyante (boją się; pīḍyante),
tasya (tego; evaṃ vidhasya) mattasya (szalonego; pramattasya rājñaḥ): kīrtiḥ (sława; yaśaḥ), āyuḥ (długość życia; jīvita kālaḥ), bhagaḥ (pomyślność; bhāgyam), gatiḥ (cel; para-lokaḥ) naśyanti (przepadają; praṇaṣṭā bhavanti).
mad-dhitārtham evainaṃ haniṣyāmi na tavopakārāety āha—yasyeti dvābhyām | he sādhvi, sarvā yāḥ kāścid apīty arthaḥ | asādhubhis trasyante pīḍayanta ity arthaḥ | bhago bhāgyam | gatiḥ para-lokaḥ ||10||11||
Cztery sfery pomyślności władcy:
- kīrti – sława (yaśaḥ),
- āyuḥ – długość życia (jīvita kālaḥ),
- bhaga – pomyślność / dobry los (bhāgyam),
- gati – pośmiertne przeznaczenie (paralokaḥ).
eṣa rājñāṃ paro dharmo
hy ārtānām ārti-nigrahaḥ |
ata enaṃ vadhiṣyāmi
bhūta-druham asattamam ||1.17.11||
Władców prawem tu najwyższym,
by zbolałym ulżyć cierpień…
Więc zabiję krzywdziciela
żywych istot ohydnego.
ārtānām (cierpiących; vipannānām) ārti-nigrahaḥ (powstrzymanie cierpienie; vipad-dūrī-karaṇam) eṣaḥ hi (zaiste oto; ayam eva) rājñām (władców; bhū-pateḥ) paraḥ (najlepsze; śreṣṭhaḥ) dharmaḥ (prawo; kartavyaḥ).
ataḥ (dlatego; dharma-pālanārtham) bhūta-druham (krzywdziciela istot; jīva-hiṃsakam) asattamam (najgorszego ze złych; asādhum) enam (tego; vṛṣalam) vadhiṣyāmi (zabiję; haniṣyāmi).
ko ’vṛścat tava pādāṃs trīn
saurabheya catuṣpada |
mā bhūvaṃs tvādṛśo rāṣṭre
rājñāṃ kṛṣṇānuvartinām ||1.17.12||
Kto odrąbał ci trzy nogi,
czworonożny synu krowy?
W kraju Kryszny naśladowców
niechaj nikt jak ty nie cierpi!
[he] saurabheya (synu Surabhi!; bhoḥ surabheḥ putra),
catuṣpada (czworonożnego; catuṣpadasya) tava (ciebie) trīn (trzy) pādān (nogi; caraṇāni) kaḥ (kto) avṛścat (odciął; ciccheda)?
kṛṣṇa-anuvartinām (podążających za Kryszną) rājñām (królów) rāṣṭre (w królestwie; rājye) tvādṛśaḥ (tobie podobnych; trad-vidhāḥ duḥkhitāḥ) mā bhūvan (niech nie będzie [aor.inj]; mā bhavantu)!
punar api śocantaṃ vṛṣaṃ praty āha | kaḥ avṛścac cicheda | tvādṛśās tvad-vidhā duḥkhitāḥ ||12||
wariant: tvādṛśā = tvādṛśo
ākhyāhi vṛṣa bhadraṃ vaḥ
sādhūnām akṛtāgasām |
ātma-vairūpya-kartāraṃ
pārthānāṃ kīrti-dūṣaṇam ||1.17.13||
Mów mi byku, dobro z tobą,
tyś bez winy, świętobliwy,
kto twe ciało zdeformował,
ród kalając synów Pandu?
[he] vṛṣa (byku!),
akṛta-āgasām (bezgrzesznym; niraparādhānām) sādhūnām (świętobliwym; sacchīlānām) vaḥ (wam; yuṣmākam) bhadram (pomyślność; śubham astu)!
pārthānām (potomków Prythy; pāṇḍavānām) kīrti-dūṣaṇam (niszczyciela sławy; yaśo-nāśakam) ātma-vairūpya-kartāram (przyczynę deformacji ciała; ātmānas tava pada-cchedan virūpatāṃ kṛtavantaṃ janam) ākhyāhi (powiedz; prakāśaya)!
vo bhadram astu | ātmanas tava pāda-cchedena vairūpyaṃ kṛtavantaṃ kīrtiṃ dūsayatīti tathā tam ākhyāyi ||13||
jane 'nāgasy aghaṃ yuñjan
sarvato 'sya ca mad-bhayam |
sādhūnāṃ bhadram eva syād
asādhu-damane kṛte ||1.17.14||
Kto stworzeniu niewinnemu
ból zadaje, niech się lęka!
Dobro zacnych stąd pochodzi,
że się karze nikczemników.
anāgasi (bezgrzesznemu; niraparādhe) jane (człowiekowi) agham (zło; duḥkham) yuñjan (zadający; yojayan),
asya (jego; evaṃ bhūtasya pāpātmanaḥ) sarvataḥ ca (wszędzie; sarvathā eva) mat-bhayam (lęk przede mną; mattaḥ sakāśāt bhayam bhavati).
asādhu-damane (gdy karanie złych; duṣṭnigrahe) kṛte (gdy jest czynione [loc.abs.]; sati) sādhūnām (dobrych; saj-janānām) bhadram eva (zaiste pomyślność; maṅgalam) syāt (niechaj będzie; bhavet).
nanu tadākhyāne kṛte kathaṃ bhadraṃ syād ity ata āha | yasmād anāgasi jane yo’ghaṃ duḥkhaṃ yuñjan kurvan bhavaty asyaivaṃ-bhūtasya mattaḥ sakāśāt sarvatrāpi bhayaṃ bhavati, tataḥ sādhūnāṃ bhadraṃ bhaved eveti ||14||
anāgaḥsv iha bhūteṣu
ya āgas-kṛn niraṅkuśaḥ |
āhartāsmi bhujaṃ sākṣād
amartyasyāpi sāṅgadam ||1.17.15||
Kto tu grzeszy bez hamulców
względem istot, co bezgrzeszne,
tego ramię przystrojone
zetnę, choćby był i bogiem!
iha (tutaj; jagati) nir-aṅkuśaḥ (niekontrolowany / dosł. bez „bodźca”; apratihata-gatiḥ) yaḥ (kto) anāgaḥsu (względem bezgrzesznych; niraparādheṣu) bhūteṣu (względem istot; jīveṣu) āgaḥ-kṛt (złoczyńca; aparādha-kartā bhavati),
[tasya] (tego) sākṣāt (bezpośrednio) amartyasya (nieśmiertelnego; devasya) api (chociażby; vā kathā anyasya) sa-aṅga-dam (z bransoletami / z dawcą ciała; bāhu-mūlālāṅkāra-sahitaṃ samūlam ity arthaḥ) bhujam (ramię; bāhum) āhartāsmi (odetną; aham āhariṣyāmi).
etasya daṇḍe’ham asamartha iti māśāṅkīr ity āha anāgaḥsv iti | āgas-kṛd aparādha-kartā | tasyāmartyasya devasyāpi bhujam āhartāsmy āhariṣyāmi | sāṅgadam ity anena mūlata utpāṭyāhariṣyāmīti darśitam ||15||
nir-aṅkuśa – niekontrolowany / dosł. bez „bodźca”; osoba, która nie ma hamulców (ankuśa – bodziec do kierowania słoniem).
sa-aṅga-dam – z bransoletami / z dawcą ciała; ŚR uważa, że chodzi tu o całą rękę odciętą przy tułowiu (samūla).
rājño hi paramo dharmaḥ
sva-dharma-sthānupālanam |
śāsato ’nyān yathā-śāstram
anāpady utpathān iha ||1.17.16||
Tu najwyższą powinnością
władcy, który chroni prawych
jest karanie zgodnie z pismem
tych, co zboczą, choć los sprzyja”.
iha (tutaj; jagati) anāpadi (chociaż nie ma trudności; vipadaḥ abhāve ‘pi) utpathān (zbaczających ze ścieżki; unmārga-gāminaḥ) yathā-śāstram (zgodnie z pismami; śāstrānusāreṇa) anyān (innych; adharma-niṣṭān) śāsataḥ (karzącego; daṇḍayataḥ) rājñaḥ (króla; bhū-pateḥ) sva-dharma-stha-anupālanam (chronienie przestrzegających własnej prawości; dhārmikāṇām parirakṣaṇam) paramaḥ (najwyższym; śreṣṭhaḥ) dharmaḥ hi (prawem; kartavyaḥ).
nanv ekasya nigraheṇānyasyānugrahe tava kiṃ prayojanaṃ tatrāha—rājño hīti | anyān adharmiṣṭhān | śāsato daṇḍayataḥ ||16||
anāpat – apād-dharma to zasady, która należy przestrzegać, gdy znajdzie się w kłopotach – dział tekstów normatywnych mówiący, z jakich powinności można wówczas zrezygnować. Tu w zaprzeczeniu „nawet jeśli nie znajdzie się w kłopotach”.
dharma uvāca
etad vaḥ pāṇḍaveyānāṃ
yuktam ārtābhayaṃ vacaḥ |
yeṣāṃ guṇa-gaṇaiḥ kṛṣṇo
dautyādau bhagavān kṛtaḥ ||1.17.17||
Prawo rzekł:
Słowa, co cierpiących cieszą,
godne są następców Pandu,
których cechy doceniając,
Kryszna został posłannikiem.
yeṣām (których; pāṇḍaveyānām) guṇa-gaṇaiḥ (ze względu na zbiór przymiotów; hetubhiḥ) bhagavān (Bóg) kṛṣṇaḥ (Kryszna) dautyādau (w byciu posłańcem i innych [zadaniach]; dūtatvādi-karmasu) kṛtaḥ (zajęty; niyuktaḥ),
[teṣām] (tych) pāṇḍaveyānām (spadkobierców Pandu; pāṇḍu-vāṃśīyānām) vaḥ (was; yuṣmākam) etat (te; pūrva-kathitam) ārta-abhayam (usuwające lęk cierpiących; vipannānām abhaya-pradam) vacaḥ (słowa; vākyam) yuktam (są właściwe; ucitam).
artānām abhayaṃ yasmāt tad vaco vo yuṣmākaṃ yuktam ucitam eva ||17||
na vayaṃ kleśa-bījāni
yataḥ syuḥ puruṣa-rṣabha |
puruṣaṃ taṃ vijānīmo
vākya-bheda-vimohitāḥ ||1.17.18||
Przyczyn cierpień nie pojmuję
i człowieka tego nie znam,
o buhaju pośród ludzi,
wielość sądów mnie omamia.
[he] puruṣa-rṣabha (byku wśród ludzi!; he naraśreṣṭha),
yataḥ (skąd; yasmāt puruṣāt) kleśa-bījāni (przyczyny cierpienia; loka-duḥkha-janakāni) syuḥ (by się brały; bhaveyuḥ),
tam puruṣam (tego człowieka; janaṃ) vākya-bheda-vimohitāḥ (omroczeni różnorodnością poglądów; vādināṃ nānāvidhavākyaiḥ mugdhāḥ) vayam (my) na vijānīmaḥ (nie wiemy; jñātavantaḥ).
vayaṃ tu yataḥ puruṣāt prāṇināṃ kleśa-hetavo bhaveyus taṃ puruṣaṃ na vijānīmaḥ | yato vādināṃ vākya-bhedair vimohitāḥ ||18||
puruṣaṃ taṃ vijānīmaḥ – „tego człeka nie znamy”; w rozumieniu dosłownym „nie wiem kim jest ten człowiek co mnie bije”, metaforycznie: „nie znam natury jaźni – istoty odpowiedzialnej za cierpienia”.
kecid vikalpa-vasanā
āhur ātmānam ātmanaḥ |
daivam anye 'pare karma
svabhāvam apare prabhum ||1.17.19||
Ci, co w rozmyślaniach biegli,
mówią, że to jaźń najgłębsza,
że to los, czyn lub natura
jest tu Bogiem – sądzą inni.
kecit (niektórzy) vikalpa-vasanāḥ (ci, którzy mieszkają w rozmyślaniach; vikalpaṃ bhedaṃ vasate ācchādayanti ye yoginas te yad vā vilkalpaḥ kutarkaiḥ prāvṛtāḥ nāstikāḥ) ātmānam (jaźń) ātmanaḥ (jaźni) prabhum (panem; sukha-duḥkha-pradam) āhuḥ (nazywają; vadanti), anye (inni; daivajñāḥ) daivam (los; grahādi-rūpāṃ devatām), apare (inni; mīmāṃsakāḥ) karma (czyn), apare (inni; lokāyatikāḥ) svabhāvam (własną naturę) [ātmanaḥ prabhum āhur] (jaźni panem nazywają; iti sarvatrah yojayam).
vākya-bhedān evāha | vikalpaṃ bhedaṃ vasate ācchādayanti ye yoginas te ātmānam evātmanaḥ prabhuṃ sukha-duḥkha-pradam āhuḥ | tad uktam ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmana iti (gītā 6.5) | yad vā, vikalpaiḥ kutarkaiḥ prāvṛtā nāstikāḥ | evaṃ hi te vadanti | na tāvad devatādīnāṃ prabhutvaṃ karmādhīnatvāt | na ca karmaṇaḥ svādhīnatvād acetanatvāc ca | ataḥ svayam eva prabhur na cānyaḥ kaścid iti | anye daivajñā daivaṃ grahādi-rūpāṃ devatām | pare tu mīmāṃsakāḥ karma | apare laukāyatikāḥ svabhāvam ||19||
Jest to lista przyczyn cierpienia albo tego co uważa się za istotę jaźni lub Boga. Można ją różnie grupować. W tłumaczeniu przyjmuję, że wszystkie terminy określają Władcę (prabhu), ale można też termin prabhu potraktować jako dodatkową piątą przyczynę cierpień:
- ātman – jaźń ( sankhyajikowie i wedantyści – uznający, że ostateczną zasadą jest najgłębsza jaźń lub, że oni sami)
- daiva – los (osoby parające się astrologią daivajña),
- karman – czyn (mimamsakowie),
- svabhāva – własna natura (lokajatowie),
- prabhu – pan (teiści lub osoby obwiniające Boga za los świata).
vikalpa-vasana – dosł. „mieszkający w rozmyślaniach”; lubujący się w filozofowaniu. Termin raczej pejoratywy – jako, że nie można odkryć przyczyny, określa osoby zajmujące się bezproduktywnymi dywagacjami (każda teoria jest jedynie myślowym konstruktem).
apratarkyād anirdeśyād
iti keṣv api niścayaḥ |
atrānurūpaṃ rājarṣe
vimṛśa sva-manīṣayā ||1.17.20||
Tego pojąć ni wyrazić,
że nie można – twierdzą inni;
więc sam rozsądź swym rozumem,
co jest prawdą, wieszczu-królu.
apratarkyāt (z powodu niemożliwości rozważenia; manaso ‘gocarāt) anirdeśyāt iti (z powodu niemożności ukazania; vacaso ‘gocarāt parameśvarāt sarvam bhavati iti) keṣu api (w pewnych; seśvareṣu madhye iti durlabhatvaṃ darśatam) niścayaḥ (pewność; nirṇayaḥ iti siddhāntatvaṃ).
[he] rājarṣe (królewski wieszczu!; he rājan ṛṣe ca),
atra (tutaj; eṣu vādeṣu madhye) sva-manīṣayā (swym rozumem; sva-buddhyā) anurūpam (odpowiednie; yogyam) vimṛśa (rozważ; vicāraya).
keṣv api seśvareṣu madhye | keṣv apīti durlabhatvaṃ darśitam | niścaya iti siddhāntatvam | apratarkyān mano’gocarād anirdeśyād vacanāgocarāt parameśvarāt sarvaṃ bhavatīti vimṛśa vicārya sva-buddhyā ||20||
Dwie przyczyny, z których niektórzy zostają sceptykami (gramatycznie – z tych powodów u niektórych pojawia się pewność: niścaya):
- apratarkya – jest nieosiągalna dla myśli (manaso ‘gocarāt)
- anirdeśya – jest niemożliwa do przekazania (vacaso ‘gocarāt)
sūta uvāca
evaṃ dharme pravadati
sa samrāḍ dvija-sattamāḥ |
samāhitena manasā
vikhedaḥ paryacaṣṭa tam ||1.17.21||
Suta rzekł:
Kiedy Prawo tak przemawiał,
o bramini, wówczas władca
stał się czujny, myśli skupił
i mu zaczął odpowiadać.
[he] dvija-sattamāḥ (najlepsi z dwakroć zrodzonych!; dvija-sattamāḥ śaunakādayaḥ),
dharme (gdy Prawo) evam (tak) pravadati (gdy mówił [loc.abs.]; kathayati sati)
saḥ samrāṭ (ów władca; parīkṣit) samāhitena manasā (dzięki skupionemu umysłowi; ekāgra-cittena) vikhedaḥ (bez zmęczenia / czujny; gata-mohaḥ san) tam (jemu; dharmam) paryacaṣṭa (unaocznił; pratyabhāsata jñātavān iti vā).
vikhedo gata-mohaḥ | paryacaṣṭa pratyabhāṣata jñātavān iti vā ||21||
rājovāca
dharmaṃ bravīṣi dharma-jña
dharmo ’si vṛṣa-rūpa-dhṛk |
yad adharma-kṛtaḥ sthānaṃ
sūcakasyāpi tad bhavet ||1.17.22||
Król rzekł:
Słusznie prawisz znawco prawa,
tyś jest Prawem w ciele byka!
Co jest celem więc złoczyńców,
niech osiągnie też głosiciel.
[he] dharma-jña (znawco prawa!; he dharma-vijña),
adharma-kṛtaḥ (czyńców bezprawia; adhārmikasya) yat sthānam (jakie miejsce; narakādi) sūcakasya api (fałszywych nauczycieli; adharmācāri-nirdeśakasya) tat (to; narakādi) bhavet (niechaj będzie; labdhavyam iti hetoḥ),
dharmam (prawo; dharmānurūpam) bravīṣi (głosisz; kathayasi) [ataḥ] (dlatego) vṛṣa-rūpa-dhṛk (noszącym postać byka; vṛṣa-rūpa-dharas tvam) dharmaḥ (Prawem) asi (jesteś).
anirdhāritam iva bruvan ghātakaṃ jānann api na sūcayed ity evaṃ-rūpaṃ dharmaṃ bravīṣy ato dharmo’si | sūcane ko doṣa ity āha—yad iti | sthānaṃ narakādi ||22||
sūcaka – dosł. wskazujący: zdrajca / donosiciel / fałszywy nauczyciel; terminem tym określa się głosicieli poglądów uważanych za fałszywe; określenie na: psa / szakala / kota / kruka. Całą frazę można rozumieć: ci, którzy dokonują złych czynów (adharma-kṛt) i ci, którzy do nich namawiają (sūcaka) idą do tego samego celu – piekła.
atha vā deva-māyāyā
nūnaṃ gatir agocarā |
cetaso vacasaś cāpi
bhūtānām iti niścayaḥ ||1.17.23||
Jest to również całkiem pewne,
że Ułudy boskiej droga
nie jest przecież osiągalna
ni przez myśli, ni przez słowa.
atha vā (ale też) deva-māyāyāḥ (Boskiej Ułudy; īśvarasya yā māyā tasyāḥ) gatiḥ (droga; vadhya-ghātaka-lakṣaṇā vṛttiḥ) nūnam (zaiste; niṣcitam) bhūtānām (istot) cetasaḥ (umysłu; antaḥ-karaṇasya) vacasaḥ ca api (oraz słów; vākyasya) agocarā iti (nieosiągalny; durjñeyā) niścayaḥ (to jest pewne; satyam).
yadvā ajñānād apy akathanaṃ bhavatīty āha—athaveti | devasya māyāyā gatir vadhya-ghātaka-lakṣaṇā vṛttir bhūtānāṃ cetaso vacasaś cāgocarā sujñeyā na bhvatīti niścaya ity arthaḥ ||23||
tapaḥ śaucaṃ dayā satyam
iti pādāḥ kṛte kṛtāḥ |
adharmāṃśais trayo bhagnāḥ
smaya-saṅga-madais tava ||1.17.24||
Asceza, czystość, łaskawość,
oraz prawda w erze kryta –
nogi teraz twe złamane
przez trzy cząstki nieprawości:
dumę, lgnięcie, upojenie.
tapaḥ (asceza; tapasya), śaucam (czystość), dayā (miłosierdzie), satyam iti (prawda; catvāraḥ)
pādāḥ (nogi) kṛte (w eonie Kryta; sayta-yuge) kṛtāḥ (uczynione; sampāditāḥ),
[tataḥ] (następnie) smaya-saṅga-madaiḥ (dumą, lgnięciem, upojeniem; ahaṅkāra-prasakti-mattatādibhiḥ) adharma-aṃśaiḥ (cząstkami bezprawia; adharma-pādaiḥ) tava (twoje) trayaḥ (trzy; pādāḥ) bhagnāḥ (złamane; tribhir aṃśaiḥ pranaṣṭāḥ smayena tapaḥ, saṅgena śaucaḥ, matena dayā praṇaśyati).
dharmo’sāv iti jñātvā tasya pādānuvādena vyavasthām āha—tapa iti dvābhyām | adharma-pādais tava trayaḥ pādās tribhir aṃśair bhagnāḥ | smayo vismayaḥ ||24||
Koncept Prawa (dharma) wspartego na czterech filarach (nogach) pochodzi z Manu 1.81-82 (tłum. Byrski 2019):
catuṣpāt sakalo dharmaḥ
satyaṃ caiva kṛte yuge |
nādharmeṇāgamaḥ kaś cin
manuṣyān prati vartate ||1.81||
W wieku kryta Zacność, prawda
Bez uszczerbku, cztery mają
Nogi i nikt nic nie zyska,
Gdy Niecność nim powoduje.
itareṣv āgamād dharmaḥ
pādaśas tv avaropitaḥ |
caurikānṛtamāyābhir
dharmaś cāpaiti pādaśaḥ ||1.82||
Za to w wiekach pozostałych
Dzięki takim zyskom właśnie
Zacność w każdym z trójki wieków
Przez złodziejstwo, nieuczciwość
I fałsz coraz podupada,
Tracąc nogę swą po drodze.
Filary Prawa zgodnie z Manu niszczy:
- złodziejstwo (caurika),
- nieuczciwość (anṛta)
- ułudę (māyā)
Autor BhP postanawia być bardziej specyficzny. Cztery nogi Prawa to:
- tapaḥ – asceza
- śauca – czystość
- dayā – miłosierdzie
- satya – prawda
A niszczoną je (nie koniecznie w podanej kolejności):
- smaya – duma
- saṅga – lgnięcie / towarzystwo
- mada – upojenie / szaleństwo
- anṛta – nieuczciwość (wymieniona w kolejnej strofie)
idānīṃ dharma pādas te
satyaṃ nirvartayed yataḥ |
taṃ jighṛkṣaty adharmo 'yam
anṛtenaidhitaḥ kaliḥ ||1.17.25||
Jeno prawda twoją nogą,
dzięki niej istniejesz, Prawo,
lecz nieprawość-Kali wzrosły
kłamstwem chce ją również posiąść.
[he] dharma (Prawo!),
idānīm (obecnie; kalau) te (twoja; tava) pādaḥ (noga; carurthāṃśaḥ) satyam (prawda; tatrāpi satyam evāsti) yataḥ (dzięki której; satyāt, yad āśritya iti yāvat) nirvartayet (możesz istnieć; ātmānaṃ kathañcid dhārayet yad vā puruṣaḥ tvāṃ sādhayet),
tam (ją; api pādam) anṛtena (nieuczciwością; asatya-rūpeṇa) edhitaḥ (ten który wzrósł; saṃvarddhitaḥ) kaliḥ (Kali; kali-rūpaḥ) ayam (ten) adharmaḥ (nieprawość) jighṛkṣati (pragnie posiąść; grahītum icchati).
idānīṃ kalau | he dharma, te pādaś caturtho’ṃśas tatrāpi satyam evāsti | yataḥ satyād bhavān ātmānaṃ nirvartayet kathaṃcid dhārayet | yadvā puruṣas tvāṃ sādhayet | tam api pādam anṛtena saṃvardhitaḥ kaliḥ kali-rūpo’yam adharmo grahītum icchati, tatreyaṃ sthitiḥ—kṛta-yuge prathamaṃ saṃpūrṇaś catuṣ-pād dharmaḥ | tretāyāṃ caturṇām api pādānāṃ madhye smayena tapaḥ, saṅgena śaucaṃ, madena dayā, anṛtena satyam ity evaṃ caturthāṃśo hīyate | dvāpare tv ardham | kalau caturtho’ṃśo’vaśiṣyate so’py ante vinaṅkṣyatīti ||25||
iyaṃ ca bhūmir bhagavatā
nyāsitoru-bharā satī |
śrīmadbhis tat-pada-nyāsaiḥ
sarvataḥ kṛta-kautukā ||1.17.26||
Oto Ziemia, której wielkie
brzemię Bóg usunąć zdołał
i rozkoszą ją przepełnił,
znacząc stóp swych odciskami.
iyam ca (i ta) bhūmiḥ (Ziemia; pṛthivī) bhagavatā (dzięki Bogu; śrī-kṛṣṇena) nyāsita-uru-bharā (ta, której wielki ciężar został usunięty; nyasitaḥ anyo’nyadvāreṇa avatārita uruḥ mahān bharo bhāro yasyāḥ sā śri-kṛṣnaḥ paras-paraṃ vināśadvārā pṛthivyāḥ bhāraṃ jahāra tathā bhūtā) satī (święta / będąca)
śrīmadbhiḥ (chwalebnymi; śobhāśālibhiḥ) tat-pada-nyāsaiḥ (którego odciskami stóp; bhagavat-pāda-vikṣepaiḥ) sarvataḥ (wszędzie; sarvathā) kṛta-kautukā (ta, która jest wprawiona w świąteczny nastrój / uszczęśliwiona; kṛtaṃ maṅgalaṃ yasyāḥ sā tathā bhūtā atrāsīt).
nyāsito’nyonya-dvāreṇāvatārita urur bharo bhāro yasyāḥ | kṛtaṃ kautukaṃ maṅgalaṃ yasyāḥ sā ||26||
śocaty aśru-kalā sādhvī
durbhagevojjhitā satī |
abrahmaṇyā nṛpa-vyājāḥ
śūdrā bhokṣyanti mām iti ||1.17.27||
I rozpaczą załzawiona
święta, zbyta pomyślności:
„Jeść mnie będą władcy-łgarze,
słudzy, co braminom wrodzy!”.
ujjhitā (opuszczona; tena bhagavatā tyaktā) satī (święta / będąca) durbhagā iva (jakby nieszczęsna; bhāgya-hīnā) aśru-kalā (zapłakana; aśruṇi kalayati muñcati iti aśru-mukhī) sādhvī (święta kobieta; pṛthivī) abrahmaṇyāḥ (ci, którzy nie są oddani braminom; brāhmaṇa-dveṣiṇaḥ) nṛpa-vyājāḥ (przebrani władcy; rāja-vaśa-dharā) śūdrāḥ (słudzy) mām (mnie) bhokṣyanti iti (zjedzą; śāstāraḥ), [ataḥ] (dlatego) śocati (rozpacza; vilapati).
aśrūṇi kalayati muñcatīty aśru-kalā | tena ujjhitā tyaktā satī śūdrā bhokṣayanti mām iti śocati ||27||
iti dharmaṃ mahīṃ caiva
sāntvayitvā mahā-rathaḥ |
niśātam ādade khaḍgaṃ
kalaye 'dharma-hetave ||1.17.28||
Tak pocieszył Prawo, Ziemię
ów rydwannik i skierował
miecz swój ostry ku Kaliemu,
co jest źródłem nieprawości.
mahā-rathaḥ (wielki rydwannik; vipula-parākrāntaḥ parīkṣit) iti eva (w ten sposób; evaṃ vidhinā) dharmam (Prawo) mahīm ca (i Ziemię) sāntvayitvā (pocieszywszy; prabodhya),
adharma-hetave (dla przyczyny nieprawości; pāpa-kāraṇa-bhūtāya) kalaye (dla Kaliego; kaliṃ hantum ity arthaḥ) niśātam (ostry; niśitaṃ tīkṣṇam) khaḍgam (miecz; āsim) ādade (wydobył; jagrāha).
niśātaṃ niśitam | adharmasya hetur yaḥ kalis taṃ hantum ity arthaḥ ||28||
taṃ jighāṃsum abhipretya
vihāya nṛpa-lāñchanam |
tat-pāda-mūlaṃ śirasā
samagād bhaya-vihvalaḥ ||1.17.29||
Że chce zabić go, gdy ujrzał,
to znamiona króla zrzucił,
głową do stóp jego przypadł
wielkim strachem turbowany.
[tataḥ sa kaliḥ] (wówczas ów Kali) jighāṃsum (chcącego uśmiercić; hantum udyatam) tam (go; rājānaṃ parīkṣitam) abhipretya (zrozumiawszy; jñātvā),
nṛpa-lāñchanam (oznaki królewskości; rāja-veśādi-cihnam) vihāya (porzuciwszy; tyaktvā),
bhaya-vihvalaḥ (przejęty strachem; bhīti-kātaraḥ san) śirasā (głową; nija-mastakena) tat-pāda-mūlam (do podeszw jego stóp; tasya parīkṣitasya caraṇa-talaṃ) samagāt (przypadł; saṃprāptavān).
abhipretya jñātvā ||29||
patitaṃ pādayor vīraḥ
kṛpayā dīna-vatsalaḥ |
śaraṇyo nāvadhīc chlokya
āha cedaṃ hasann iva ||1.17.30||
Bohater, obrońca biednych,
sławny, godny być opoką,
miłosiernie nie uśmiercił
przypadłego. Rzekł z uśmiechem.
dīna-vatsalaḥ (miłośnik biednych; ārta-bandhuḥ) śaraṇyaḥ (godny bycia schronieniem; āśrayārhaḥ) ślokyaḥ (sławetny; yaśasvī) vīraḥ (bohater; śūraḥ sa rājā) pādayoḥ (do dwóch stóp) patitam (przypadłego; caraṇāśritaṃ kalim) kṛpayā (łaskawie; kāruṇyena) na avadhīt (nie zabił; na jaghāna),
[api tu] (ale) hasan iva (z lekkim uśmiechem) idam ca (to; bahumāṇaṃ vākyam) āha (powiedział; abravīt).
śaraṇya āśrayārhaḥ | ślokyaḥ satkīrty-arhaḥ ||30||
rājovāca
na te guḍākeśa-yaśo-dharāṇāṃ
baddhāñjaler vai bhayam asti kiñcit |
na vartitavyaṃ bhavatā kathañcana
kṣetre madīye tvam adharma-bandhuḥ ||1.17.31|| उ
Król rzekł:
Tyś ręce złożył przed tym, kto szacunkiem
darzy Snu Władcę*, więc już się nie lękaj.
Wszak żadną miarą nie waż się pozostać
w mojej domenie, tyś druhem bezprawia.
[he kale] (Kali!) guḍākeśa-yaśaḥ-dharāṇām (pośród tych, którzy pielęgnują sławę Gudakeśi / Ardźuny; guḍākeśaḥ arjunaḥ tasya yaśo-dharāḥ kītri-varddhanāḥ tad-vaṃśīyā iti yāvat ye vayaṃ teṣāṃ tān prati ity arthaḥ) baddha-añjaleḥ (tego, który złożył dłonie; baddhaḥ añjaliḥ yena tasya) te (ciebie; tava) na vai (zaiste nie) kiñcit (żaden) bhayam (strach) asti (jest).
[parantu] (ale) madīye (w mojej) kṣetre (domenie; mama rājye) kathañcana (w żaden sposób; kenāpy aṃśena) bhavatā (przez ciebie) na vartitavyam (nie do pozostania; sthātavyan),
[yatah] (gdyż) tvam (ty) adharma-bandhuḥ (krewny nieprawości; pāpa-sahāyaḥ).
guḍakeśo’rjunas tasya yaśo-dharā ye vayaṃ teṣāṃ tān prati baddho’ñjalir yena tasya te | kintu kathaṃcana kenāpy aṃśena na vartitavyam | yasmāt tvam adharmasya bandhuḥ ||31||
metrum: triṣṭubh (4×11; cezura 5+6)– 1upendravajrā, 2vidhvaṅkamālā, 4indravajrā
jagatī (4×12; cezura 5+7) – 3vaṃśastha
tvāṃ vartamānaṃ nara-deva-deheṣv
anupravṛtto ’yam adharma-pūgaḥ |
lobho 'nṛtaṃ cauryam anāryam aṃho
jyeṣṭhā ca māyā kalahaś ca dambhaḥ ||1.17.32|| त्रि
Kiedy przebywasz w ciałach władców ludzi,
za tobą zdąża ów zbiór nieprawości:
chciwość, złodziejstwo, niepokój, oszustwo,
złuda dostojna, kłótliwość, nieprawda.
nara-deva-deheṣu (w ciałach władców ludzi; rāja-deheṣu) vartamānam (za przebywającym; sthitam) tvām (za tobą) anu (po kolei; sarvataḥ) lobhaḥ (chciwość), anṛtam (nieprawda), cauryam (złodziejstwo), anāryam (brak szlachetności; daurjanyam), aṃhaḥ (niepokój; svadharma-tyāgaḥ), jyeṣṭhā (najlepsza; alakṣmīḥ) māyā (ułuda; kapaṭam), kalahaḥ (kłótnia), dambhaḥ ca (oszustwo; ahaṅkāraḥ) ayam (ów) adharma-pūgaḥ (zbiór nieprawości; pāpa-samūhaḥ) pravṛttaḥ (podążający za; vartate).
tad evāha | rāja-deheṣu vartamānaṃ tvām anu sarvataḥ pravṛttaḥ | anāryaṃ daurjanyam | aṃhaḥ svadharma-tyāgaḥ | jyeṣṭhā alakṣmīḥ | māyā kapaṭam ||32||
metrum: triṣṭubh (4×11; cezura 5+6)– 1,4indravajrā, 2upendravajrā, 3vaiśvadevī
Lista nieprawości przypisywanych władcą w eonie Kali:
- lobha – chciwość
- anṛta – nieprawda
- caurya – złodziejstwo
- anārya – brak szlachetności
- aṃhaḥ – niepokój
- jyeṣṭhā māyā – dominująca ułuda
- kalaha – kłótnia
- dambha – oszustwo
na vartitavyaṃ tad adharma-bandho
dharmeṇa satyena ca vartitavye |
brahmāvarte yatra yajanti yajñair
yajñeśvaraṃ yajña-vitāna-vijñāḥ ||1.17.33|| त्रि
Druhu nieprawa, nie wolno ci mieszkać
w godnym mieszkania kraju Brahmawarty,
prawdą i prawem gdzie Pan Ofiar wielbion
w rytach ofiarnych przez znawców procedur.
[he] adharma-bandho (przyjacielu nieprawości!),
tat (to; tasmāt kāraṇāt) yatra (gdzie; tasmin brahmāvarte) yajña-vitāna-vijñāḥ (znawcy rozpościerania ofiar; yajñasya vitānaṃ vistāraḥ tatra vijñāḥ nipuṇāḥ) yajñaiḥ (ofiarami) yajña-īśvaram (Władcę ofiar; hariḥ) yajanti (wielbią; ārādhayanti) dharmeṇa (prawością), satyena ca (i prawdą)
vartitavye (w tym miejscu godnym przebywania; vartitum arhe satya-dharma-mukhye) [tvayā] (przez ciebie) brahmāvarte (w Brahmawarcie; deśe) na vartitavyam (nie do przebywania; sthātavyam).
tat tasmād dharmeṇa satyena ca vartitavye vartitum arhe brahmāvarte deśe | yajñasya vitānaṃ vistāras tatra vijñā nipuṇāḥ ||33||
metrum: triṣṭubh (4×11; cezura 5+6)– 2-4indravajrā, 1upendravajrā
yasmin harir bhagavān ijyamāna
ijyātma-mūrtir yajatāṃ śaṃ tanoti |
kāmān amoghān sthira-jaṅgamānām
antar bahir vāyur ivaiṣa ātmā ||1.17.34|| उ
Gdzie Hari wielbion w jaźni ofiar kształcie
tam spokój i dobra trwałe rozpościera.
Jest jaźnią istot ruchomych, bez ruchu,
jak wiatr, co bywa na zewnątrz i wewnątrz.
[kiṃ ca] (co więcej) yasmin (w którym; brahmāvarte) ijyā-ātma-mūrtiḥ (uosobienie istoty czczenia; ijyā yāgaḥ tad-rūpā mūrtir yasya saḥ yajña-mūrtiḥ) bhagavān (Bóg) hariḥ (Hari) ijyamānaḥ (wielbiony; yajñe arcitaḥ san) yajatām (ofiarników; yājñikānām) śam (spokój; kṣemaṃ maṅgalam), amoghān (niezawodne; avyarthān) kāmān [ca] (dobra / upragnione; abhilāṣān ca) tanoti (rozpościera; vitarati) [tatra na vartitavyam] (w tym miejscu nie możesz przebywać; iti pūrveṇānvayaḥ).
[nanu indrādayo devā ijyante na tu haris tatrāha] eṣaḥ (ów; hariḥ) sthira-jaṅgamānām (ruchomych i nieruchomych; sthāvarādīnām) ātmā (jaźń),
[tathāpi eṣa ātmā jīvavat na paricchinna iti āha] vāyuḥ iva (niczym wiatr; prāṇa-rūpeṇa) antaḥ (wewnątrz; antaḥ-sthito 'pi) bahiḥ (i na zewnątrz; bahir api) [asti] (jest; sarvāntaryāmīśvaraḥ).
ijyā yāgas tad-rūpā mūrtir yasya | śaṃ kṣemaṃ kāmāṃś ca | nanv indrādayo devā ijyanye natu haris tatrāha—sthireti | eṣa sthāvarādīnām ātmeti | tathāpi jīvavan na paricchinna ity āha—antar bahir iti | yathā vayuḥ prāṇa-rūpeṇāntastho’pi bahir apy asti tadvat sarvāntaryāmīśvaro’pīti ||34||
metrum: triṣṭubh (4×11; cezura 5+6)– 1lalitā, 3-4indravajrā
jagatī (4×12; cezura 5+7) – 2indravaṃśā
sūta uvāca
parīkṣitaivam ādiṣṭaḥ
sa kalir jāta-vepathuḥ |
tam udyatāsim āhedaṃ
daṇḍa-pāṇim ivodyatam ||1.17.35||
Suta rzekł:
Gdy Parikszit tak rozkazał,
wówczas Kali cały drżący
rzekł do tego, co miecz uniósł
niczym śmierć rękę karzącą.
parīkṣitā (przez Parikszitę; rājñā) evam (tak; kathita-prakāram) ādiṣṭaḥ (rozkazany; anujñātaḥ) saḥ kaliḥ (ów Kali) jāta-vepathuḥ (drżący; sakampa-dehaḥ san) udyatam (do podejmującego; udyuktam) daṇḍa-pāṇim iva (niczym Dzierżca Kija / bóg śmierci; yamam) udyata-asim (do mającego uniesiony miecz; uddhṛta-khaḍgam) tam (do niego; rājānam) idam (to; vakṣyamāṇam) āha (powiedział; uvāca).
uyatāsim uddhṛta-khaḍgam | daṇḍa-pāṇiṃ yamam | udyatam udyuktam ||35||
kalir uvāca
yatra kva vātha vatsyāmi
sārva-bhauma tavājñayā |
lakṣaye tatra tatrāpi tvām
ātteṣu-śarāsanam ||1.17.36||
Kali rzekł:
Wszak tyś władcą całej ziemi,
gdzie zamieszkam z twojej woli,
wszędy tam też ujrzę ciebie
z gotowym do strzału łukiem.
[he] sārva-bhauma (o ty, który władasz całą Ziemią; samagra-jagat-pate),
atha (oto; atra na vastavyam iti tāvājñā-prāptya na ntaram) tava (twojego) ājñayā (z rozkazu; ādeśena) yatra (gdzie) kva [api] vā (lub w jakim miejscu; yasmin kasmin api vā sthāne) vatsyāmi (zamieszkam; sthāsyāmi),
tatra tatra api (tu i tam / wszędzie; apitu tasmin sthāne eva) ātta-iṣu-śarāsanam (tego, który wziął bełty i miotacz strzał; gṛhīta-dhanur-bāṇam) tvām (ciebie) lakṣaye (widzę; paśyāmi).
atra na vastavyam iti yā tavājñā tayā yatra kvāpi vatsyāmi kintu tatra tatrāpy ātto gṛhīta iṣūḥ śarāsanaṃ ca yena taṃ tvām eva lakṣaye ||36||
tan me dharma-bhṛtāṃ śreṣṭha
sthānaṃ nirdeṣṭum arhasi |
yatraiva niyato vatsya
ātiṣṭhaṃs te 'nuśāsanam ||1.17.37||
Tyś jest pierwszym z dzierżców prawa,
racz mi zatem miejsce wskazać,
gdzie mam mieszkać poskromiony,
przestrzegając twojej woli.
[he] dharma-bhṛtām (z dzierżców Prawa; dhārmikāṇām) śreṣṭha (najlepszy; śiromaṇe),
tat (więc; tasmāt) yatra eva (zaiste gdzie; yasmin sthāne shitvā) te (twojego; tava) anuśāsanam (rozkazu; ājñām) ātiṣṭhan (przestrzegający; pratipālayan) niyataḥ (powściągnięty / usadowiony; niścalaḥ niścinta ity arthaḥ san) vatsye (mógłbym mieszkać; vatsyāmi sthāsyāmi),
sthānam (miejsce) [tat] (to) me (mi; mad-artham) nirdeṣṭum (wskazać; nirddhāraytum) arhasi (racz).
tat tasmāt | niyato niścalaḥ | vatsye vatsyāmi ||37||
sūta uvāca
abhyarthitas tadā tasmai
sthānāni kalaye dadau |
dyūtaṃ pānaṃ striyaḥ sūnā
yatrādharmaś catur-vidhaḥ ||1.17.38||
Suta rzekł:
Tak błagany dał Kaliemu
miejsca, w których występuje:
hazard, picie, nierząd, rzeźnia –
te bezprawia cztery działy.
tadā (wówczas; parīkṣit eva) abhyarthitaḥ (błagany; kalinā prārthitaḥ san) tasmai kalaye (temu Kaliemu) dyūtam (grę w kości; akṣa-kṛīḍādikam), pānam (picie; madyādeḥ), striyaḥ (kobiety; strīṣu saṅgaḥ), sūnāḥ (rzeźnie; prāṇivadhāḥ iti) sthānāni (miejsca) dadau (dał; kaly-arthaṃ nirdiṣṭavān),
yatrā (gdzie) catur-vidhaḥ (czteroczęściowe; tapaḥ-śauca-dayā-satya-nāśakaḥ anṛta-mada-hiṃsā-garvātmakaḥ) adharmaḥ (bezprawie; pāpam) [vartate] (przebywa).
pānaṃ madyādeḥ | sūnā prāṇi-vadhaḥ | dyūte’nṛtam | pāne madaḥ | pūrvaṃ mado dayā-nāśakatvenokta’tra tu darva-dvārā tapo-nāśakatvena | strīṣu saṅgaḥ | hiṃsāyāṃ krauryaṃ dayā-nāśakam iti jñeyam | yadyapi sarvaṃ sarvatra saṃbhavati, tathāpi prādhānyenānṛtadīnāṃ dyūtādiṣu yathāsaṅkhyaṃ jñeyam | dvādaśa-skandhe tu satyaṃ dayā tapo dānam iti pādā vibhor nṛpety [bhā.pu. 12.3.18] atra dāna-śabdena śaucam evoktam | manaḥ-śuddhi-rūpatvād bhūtābhaya-dānasya |
tretāyāṃ dharma-pādānāṃ turyāṃśo hīyate śanaiḥ |
adharma-pādair anṛta-hiṃsāsantoṣa-vigrahaiḥ || [bhā.pu. 12.3.20]
ity atra cāsantoṣa-śabdena tasya hetur garvo lakṣyate | vihraga-śabdena ca tad-dhetuḥ strī-saṅha ity avirodhaḥ ||38||
Przyporządkowanie czterech filarów prawości, czterech działów bezprawia i miejsc, które otrzymał Kali nie jest oczywiste. Oto propozycji, która jest najbardziej przekonująca z perspektywy kultury indyjskiej:
| cztery działy prawa cztery | działy bezprawia | miejsca gdzie mieszka Kali |
| tapaḥ – asceca | saṅga – lgnięcie | stri – prostytucja |
| śauca – czystość | mada – upojenie | pāna – pijaństwo |
| dayā – miłosierdzie | smaya – duma | sūnā – rzeźnie |
| satya – prawda | anṛta – nieprawda | dyūta – hazard |
punaś ca yācamānāya
jāta-rūpam adāt prabhuḥ |
tato ’nṛtaṃ madaṃ kāmaṃ
rajo vairaṃ ca pañcamam ||1.17.39||
I ponownie, kiedy błagał,
dał mu mężny pan też złoto,
w którym: duma, żądza, kłamstwo,
namiętność i – piąta – wrogość.
punaḥ ca (i ponownie; bhuyaḥ) yācamānāya (proszącemu; prārthine kalaye) prabhuḥ (pan; parīkṣit) jāta-rūpam (złoto; suvarṇaṃ ca) adāt (dał; dattavān),
tataḥ (z niego; suvarṇa-dānāt) anṛtam (nieprawda; asatyaṃ), madam (duma/upojenie; garvaṃ), kāmam (rządza; strīṣu saṅgamam), rajaḥ (namiętność / brud; rajo-mūlāṃ hiṃsāṃ, etāni catvāri), pañcamam ca (i piąta) vairam (wrogość; śatrutāṃ ca adāt).
citurvidhasyāpy ekatraivāvasthānaṃ dehīti punar yācamānāya jāta-rūpaṃ suvarṇaṃ dattavān | tataḥ suvarṇa-dānād anṛtaṃ, madaṃ, kāmam iti strīṣu saṅgaṃ, raja iti rajo-mūlāṃ hiṃsām, etāni catvāri pañcamaṃ vairaṃ cādād iti ||39||
Pięć cech, które wywołuje złoto:
- anṛta – kłamstwo (asatya)
- mada – upojenie/duma (garva)
- kāma – rządza (strīṣu saṅgamam)
- rajaḥ – namiętność/brud (rajo-mūlāṃ hiṃsā)
- vaira – wrogość (śatrutā)
Pierwsze dwa są identyczne z działami bezprawia, kāma koresponduje do lgnięcia (saṅga), a rajaḥ zapewne do dumy (smaya). Wszystkie, wraz z dodatkową wrogością/kłótnią, występują tam gdzie pojawia się bogactwo.
amūni pañca sthānāni
hy adharma-prabhavaḥ kaliḥ |
auttareyeṇa dattāni
nyavasat tan-nideśa-kṛt ||1.17.40||
Z jego polecenia Kali,
co nieprawość ma za siłę,
rozsiadł się w tych pięciu miejscach,
które dał mu syn Uttary.
adharma-prabhavaḥ (ten, którego mocą jest nieprawość; adharmāśrayaḥ) kaliḥ (Kali) tat-nideśa-kṛt (wypełniający jego rozkaz; parīkṣitaḥ ājñāvahaḥ san) auttareyeṇa (przez syna Uttary; uttarā-sutena parīkṣitā) dattāni (w danych) amūni (w owych; uktāni) pañca sthānāni hi (w pięciu miejscach; sthāneṣu ity arthaḥ) nyavasat (zamieszkał; uvāsa).
auttareyeṇa parīkṣitā | amūny amīṣu sthāneṣu nyavasad ity arthaḥ | tasya rājño nideśa-kṛd ājñā-kṛt ||40||
athaitāni na seveta
bubhūṣuḥ puruṣaḥ kvacit |
viśeṣato dharma-śīlo
rājā loka-patir guruḥ ||1.17.41||
Człek, co pragnie wyniesienia,
niechaj nigdy im nie służy,
a szczególnie, będąc prawym,
król, opiekun lub preceptor.
atha (oto; ataḥ) bubhūṣuḥ (pragnący powstać; utbhavitum iccuḥ) puruṣaḥ (człowiek) kvacit (nigdy; kadāpi) etāni (tym; strī-suvarṇādīni dravyāṇi) na seveta (oby nie służył / nie odwiedzał; tatra anāsaktaḥ bhavet),
viśeṣataḥ (szczególnie; ādhikyena) dharma-śīlaḥ (prawy; dhārmikaḥ) loka-patiḥ (opiekun świata; prajā-pālakaḥ), guruḥ (mistrz; pūjyaḥ), rājā (król; nṛpatiḥ kadāpi tatra na rakto bhavet).
atha iti hetoḥ bubhūṣur udbhavitum icchuḥ | strī-suvarṇayor asevanaṃ nāma taor anāsaktiḥ ||41||
dharma-śīlo rājā loka-patir guruḥ – „ten co prawy, król, stróż świata, preceptor”; można potraktować jako epitety odnoszące się do władcy, lub rozdzielić je na różne osoby piastujące jakąś pozycję.
vṛṣasya naṣṭāṃs trīn pādān
tapaḥ śaucaṃ dayām iti |
pratisandadha āśvāsya
mahīṃ ca samavardhayat ||1.17.42||
Trzy zniszczone nogi byka:
czystość, łaskę i ascezę
mu przywrócił, go pokrzepił,
Ziemi też dobrostan wrócił.
vṛṣasya (byka; vṛṣa-rūpa-dharasya dharmasya) naṣṭān (zniszczone): tapaḥ (ascezę), śaucam (czystość), dayām iti (i miłosierdzie) trīn (trzy) pādān (nogi) pratisandadha (przywrócił; pravartitavān),
mahīm ca (i Ziemię; pṛthivīm api) āśvāsya (pocieszywszy; sāmtvayitvā), samavardhayat (sprawił dobrobyt; samṛddhāṃ cakāra).
evaṃ kaliṃ nigṛhya vṛṣasya pādān pratisandadhe | tapa-ādīni pravartitavān ity arthaḥ ||42||
sa eṣa etarhy adhyāsta
āsanaṃ pārthivocitam |
pitāmahenopanyastaṃ
rājñāraṇyaṃ vivikṣatā ||1.17.43||
Ten monarcha dziś zasiada
na siedzisku godnym władców,
co mu dziadek-król przekazał,
gdy do lasu zechciał odejść.
saḥ eṣaḥ (ten ów; parīkṣit) araṇyam (do lasu) vivikṣatā (przez pragnącego się udać; praeṣṭum icchatā) pitāmahena (przez dziadka) rājñā (przez króla; yudhiṣṭhireṇa) upanyastam (na ustanowionym; samarpitam) pārthiva-ucitam (na godnym króla; rāja-yogyam) āsanam (na tronie; siṃhāsanam) etarhi (obecnie; idānīm) adhyāsta (zasiada; tatra upāviśat vartamāna sāmīpye vartamānavat).
yuṣmadīya-satra-pravṛttir api tat-prabhāvād evety āha tribhiḥ | etarhīdānīṃ yudhiṣṭhireṇāraṇyaṃ praveṣṭum ucchatā upanyastaṃ samarpitam āsanam adhyāste | adhunā āste pālayata iti vartamāna-sāmīpye vartamānavan nirdeśaḥ smety adhyāhāro vā ||43-44||
āste 'dhunā sa rājarṣiḥ
kauravendra-śriyollasan |
gajāhvaye mahā-bhāgaś
cakravartī bṛhac-chravāḥ ||1.17.44||
Ten obecnie wieszcz królewski
z majestatem władców Kuru
w Mieście Słoni, wielce szczęsny,
kołodzierżca sławny mieszka.
adhunā (obecnie; vartamāna-sāmīpye vartamānavat nirdeśaḥ) mahā-bhāgaḥ (wielce szczęsny; subhagaḥ) cakravartī (ten, który wprawia koło w ruch; samrāṭ) bṛhat-śravāḥ (ten, o którym głośno słychać; mahā-yaśāḥ) saḥ rāja-rṣiḥ (ów królewski wieszcz; parīkṣit) kaurava-indra-śriyā (majestatem królewskim dynastii Kuru; kuru-kula-rāja-lakṣmyā saha) ullasan (jaśniejący; śobhamānaḥ) gajāhvaye (w Mieście Słoni; hastinākhye pure) āste (przebywa; vartate).
cakravartin – „ten, który wprawia koło w ruch”; popularna określenie na władcę uniwersalnego, kojarzone z buddyjskim „wprawieniem w ruch koła prawa” lub bronią Wisznu-Wasudewy (cakra), jako symbolem władzy królewskiej.
ittham-bhūtānubhāvo 'yam
abhimanyu-suto nṛpaḥ |
yasya pālayataḥ kṣauṇīṃ
yūyaṃ satrāya dīkṣitāḥ ||1.17.45||
Tak wspaniałe ma zalety
władca ów, syn Abhimanju.
Gdy on chroni teraz ziemię,
wy w ofierze namaszczeni.
abhimanyu-sutaḥ (Syn Abhimanju) ayam nṛpaḥ (ów król; parīkṣit) ittham-bhūta-anubhāvaḥ (którego oznaki uczucia są tak wspaniałe; evaṃ prakāra-mahātmā) yasya (gdy ten) kṣauṇīm (Ziemię; pṛthvīm) pālayataḥ (gdy ochrania [gen.abs.]; rakṣataḥ sataḥ) yūyam (wy; gaurave bahutva-prayogaḥ janmejayaḥ ity arthaḥ) satrāya (dla ofiary; yajñaṃ kartum) dīkṣitāḥ (namaszczeni; dīkṣāṃ kṛtavantaḥ).
satrāya satraṃ kartuṃ dīkṣitā dīkṣāṃ kṛtavantaḥ ||45||
iti śrīmad-bhāgavate mahā-purāṇe
brahma-sūtra-bhāṣye
pārama-haṃsyāṃ saṃhitāyāṃ
vaiyāsikyāṃ
prathama-skandhe parīkṣit-vilāpane
kali-nigraho nāma
saptadaśo ‘dhyāyaḥ ||1.17||
Oto w chwalebnej wielkiej puranie Bhagawata,
w komentarzu do Sutr wedanty,
w piśmie najlepszych z ascetów,
w utworze syna Wjasy,
w pierwszej księdze, w Historii Parikszita
rozdział siedemnasty
zatytułowany „Poskromienie Kaliego”.