2.1. Postać Wszystkiego – Indika | Antologia literatury sanskryckiej

Autor

Opracowanie (indika 2026):
(tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz

भागवतपुराणम्

Bhāgavata-purāṇam

Purana Bhagawata

Księga 2 (dvitīya-skandhaḥ)

Opis natury Człowieka (puruṣa-saṃsthā-varṇanam)

Rozdział 2.1 (prathamo ‘dhyāyaḥ)

Postać Wszystkiego (viśva-rūpa-varṇanam)

Streszczenie rozdziału:

1-7

śrī-śuka uvāca

varīyān eṣa te praśnaḥ
kṛto lokahitaṃ nṛpa |
ātma-vit-sammataḥ puṃsāṃ
śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ ||2.1.1||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

dvitīye[1] tu daśādhyāyaiḥ śrī-bhāgavatam āditaḥ |

uddeśa-lakṣaṇoktibhyāṃ[2] saṅkṣepeṇopavarṇyate ||i||

tatra tu prathame’dhyāye kīrtana-śravaṇādibhiḥ |

sthaviṣṭhe bhagavad-rūpe manaso dhāraṇocyate ||ii||

yan-nāma-kīrtanaṃ dāna-tapo-yogādi-sat-phalam |

taṃ nityaṃ paramānandaṃ hariṃ nara nama smara ||iii||

atha dvitīya-skandha-vyākhyā |

uktaḥ pūrvam upodghātaḥ[3] saprasaṅgaḥ śukāgamaḥ |

rājñā pṛṣṭaṃ nṝṇāṃ kṛtyam athāha śuka-san-muniḥ ||iv||

rājñaḥ praśnam abhinandati—varīyān iti | te tvayā | puṃsāṃ śrotavyādiṣu[4] madhye yaḥ paraḥ śreṣṭha-gocaraḥ praśnaḥ kṛta eṣa varīyān | yato loka-hitam etat, mokṣa-hetutvāt | ātma-vidāṃ muktānāṃ ca saṃmato yataḥ ||1||

***

[1] yan-nāma-kīrtanaṃ dāna-tapo-yogādi sat-phalam |

taṃ nityaṃ paramānandaṃ hariṃ naram ahaṃ bhaje || ity ārambhe śloko’dhikaḥ pustakāntare |

[2] nāma-mātreṇa vastu-saṅkīrtanam uddeśaḥ | lakṣyate jñāyate aneneti lakṣaṇam | asādhāraṇa-dharma-kathanam iti yāvat |

[3] “cintāṃ prakṛta-siddhy-artham upodghātaṃ vidur budhāḥ” iti | pratipādyam arthaṃ manasy ākalayya tad-artham arthāntara-varṇanam upodghātaḥ |

[4] prathama-skandhānte yac chrotavyam atho jāpyam [bhā.pu. 1.19.38] ity ādy ukteṣu |

objaśnienia

śrotavyādīni rājendra
nṝṇāṃ santi sahasraśaḥ |
apaśyatām ātma-tattvaṃ
gṛheṣu gṛha-medhinām ||2.1.2||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

[he] rājendra (Indro władców!; nṛpa-śreṣṭha),

gṛheṣu (w domach; saktānāṃ) gṛha-medhinām (pośród spełniających ryty domowy; gṛha-vratānām) ātma-tattvam (wiedzy o jaźni) apaśyatām (wśród niewidzących; anātmajñānām) nṛṇām (wśród ludzi) śrotavya-ādīni (te, które należy słuchać itd.; śravanīyādīni) sahasraśaḥ (tysiącami) santi (są; vartante).

Śrīdhara

tatra tāvat svābhāvika-kriyāṇām anartha-hetutvaṃ vadan brūhi yad vā viparyayam [bhā.pu. 1.19.30] ity asyottaram āha—śrotavyādīnīti tribhiḥ | gṛheṣu saktānām ata eva gṛha-medhināṃ tad-gata-pañca-sūnā-parāṇām[1] | medhatir hiṃsārthaḥ ||2||

***

[1] pañca-sūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇy upaskaraḥ | kaṇḍanī coda-kumbhaś ca badhyate yāś ca vāhayan ||

objaśnienia

nidrayā hriyate naktaṃ
vyavāyena ca vā vayaḥ |
divā cārthehayā rājan
kuṭumba-bharaṇena vā ||2.1.3||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

[he] rājan (królu!),

vayaḥ (długość życia; apaśyatāṃ viṣayāsaktānām āyuṣ-kālaḥ) naktam (nocą; rātrau) nidrayā (przez sen) vyavāyena ca vā (lub przez zespolenie; ratyā ca) hriyate (jest kradziona; vṛthā gacchati),

divā (podczas dnia; ahni) artha-īhayā (przez wysiłek by się wzbogacić; artha-saṃgraha-ceṣṭayā) kuṭumba-bharaṇena ca vā (lub przez ciężar rodziny; parijanapālanena ca) [hriyate] (jest kradziona).

Śrīdhara

objaśnienia

dehāpatya-kalatrādiṣv
ātma-sainyeṣv asatsv api |
teṣāṃ pramatto nidhanaṃ
paśyann api na paśyati ||2.1.4||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

objaśnienia

tasmād bhārata sarvātmā
bhagavān īśvaro hariḥ |
śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca
smartavyaś cecchatābhayam ||2.1.5||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

objaśnienia

etāvān sāṅkhya-yogābhyāṃ
sva-dharma-pariniṣṭhayā |
janma-lābhaḥ paraḥ puṃsām
ante nārāyaṇa-smṛtiḥ ||2.1.6||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

objaśnienia

prāyeṇa munayo rājan
nivṛttā vidhi-ṣedhataḥ |
nairguṇya-sthā ramante sma
guṇānukathane hareḥ ||2.1.7||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

[he] rājan (królu!),

vidhi-ṣedhataḥ (od zakazów i nakazów; vidhi-niṣedhābhyāḥ) nivṛttāḥ (ci, którzy się odwrócili) nairguṇya-sthāḥ (trwający w stanie bezprzymiotowości; nirguṇe brahmaṇi sthitāḥ api) munayaḥ (mędrcy) prāyeṇa (przeważnie) hareḥ (Hariego) guṇa-anukathane (w opiewaniu przymiotów; hari-guṇa-kīrtane) ramante sma (radują się; prītā bhavanti eva).

Śrīdhara

objaśnienia

idaṃ bhāgavataṃ nāma
purāṇaṃ brahma-sammitam |
adhītavān dvāparādau
pitur dvaipāyanād aham ||2.1.8||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

kim idam apūrvaṃ kathayasi ? satyam apūrvam evedam ity āha | idaṃ bhagavat-proktaṃ tan-nāmaika-pradhānaṃ purāṇaṃ brahma-saṃmitaṃ sarva-veda-tulyam | yad vā, brahma samyak mitaṃ yena | kutas tvayā prāpta-mata āha—adhītavān iti | dvaipāyanāt pituḥ | kadā ? dvāparādau dvāparaḥ ādir yasya kālasya tasmin dvāparānte ity arthaḥ | śantanu-sama-kāle vyāsāvatāra-prasiddheḥ ||8||

objaśnienia

pariniṣṭhito 'pi nairguṇya
uttama-śloka-līlayā |
gṛhīta-cetā rājarṣe
ākhyānaṃ yad adhītavān ||2.1.9||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

[he] rāja-rṣe (wieszczu królewski!),

nairguṇye (w bezprzymiotowości; nirguṇa-brahmaṇi) pariniṣṭhitaḥ api (chociaż byłem trwający; sthita-dhīḥ) uttama-śloka-līlayā (zabawy Sławionego Wybornym Wierszem; bhagavad-guṇānuvarṇanena) gṛhīta-cetāḥ (ten, którego umysł został pochwycony; ākṛṣṭa-cittaḥ san) yad (którą) ākhyānam (opowieść) adhītavān (ten, który się nauczył),

Śrīdhara

objaśnienia

tad ahaṃ te ’bhidhāsyāmi
mahā-pauruṣiko bhavān |
yasya śraddadhatām āśu
syān mukunde matiḥ satī ||2.1.10||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

bhavān (pan) mahā-pauruṣikaḥ (związany z Wielkim Człowiekiem; mahā-puruṣaḥ viṣṇus tadīyaḥ vaiṣṇavaḥ),

aham (ja) tat (tę; ākhyānam) te (tobie; tubhyam) abhidhāsyāmi (przekazuję; kathayiṣyāmi),

yasya (której) śraddadhatām (mający wiarę; yasmin śraddhāṃ kurvatāṃ janānām) mukunde (w Mukundzie; bhagavati) āśu (szybko) satī (będąca; ahaitukī) matiḥ (myśl) syāt (oby była).

objaśnienia

etan nirvidyamānānām
icchatām akutobhayam |
yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ
harer nāmānukīrtanam ||2.1.11||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

objaśnienia

kiṃ pramattasya bahubhiḥ
parokṣair hāyanair iha |
varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ
ghaṭate śreyase yataḥ ||2.1.12||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

iha (tutaj; saṃsāre) pramattasya (szalonego; prasaktasya) parokṣaiḥ (bez doświadczania; alakṣitaiḥ) bahubhiḥ hāyanaiḥ (wielu latach; bahu-varṣaiḥ) kim (cóż po)?

viditam (poznana; vṛdhā yāti iti jñātam) muhūrtam (chwila) varam (lepsza; śreyaḥ),

yataḥ (dzięki niej; yena jñānena) śreyase (w pomyślności) ghaṭate (czyni wysiłek / jest odpowiedni; maṅgalāya yatnaṃ karoti).

Śrīdhara

objaśnienia

khaṭvāṅgo nāma rājarṣir
jñātveyattām ihāyuṣaḥ |
muhūrtāt sarvam utsṛjya
gatavān abhayaṃ harim ||2.1.13||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

khaṭvāṅgaḥ nāma (nazywany Khatwangą) rājarṣiḥ (wieszcz królewski; daitya-jayāt prītebhyo devebhyaḥ) āyuṣaḥ (długości życia; jīvitakālasya) iyattām (o rozmiarze; parimāṇam) jñātvā (dowiedziawszy się),

muhūrtāt (w chwilę; muhūrta-madhye) iha (tutaj; jagati) sarvam (wszystko) utsṛjya (porzuciwszy; tyaktvā),

abhayam (do nieustraszoności; bhaya-rahitam) harim (do Hariego) gatavān (ten który doszedł; śaraṇaṃ gataḥ).

Śrīdhara

objaśnienia

tavāpy etarhi kauravya
saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ |
upakalpaya tat sarvaṃ
tāvad yat sāmparāyikam ||2.1.14||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

objaśnienia

antakāle tu puruṣa
āgate gata-sādhvasaḥ |
chindyād asaṅga-śastreṇa
spṛhāṃ dehe 'nu ye ca tam ||2.1.15||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

antakāle (gdy koniec czasu) āgate tu (gdy nadchodzi) puruṣaḥ (człowiek) gata-sādhvasaḥ [san] (ten, który wyzbył się niepokoju; mṛtyu-bhaya-śūnyaḥ) asaṅga-śastreṇa (orężem braku lgnięcia; anāsakti-rūpeṇa asinā) dehe (w ciele) tam (to; deham) anu ye ca (i te które za nim podążają; putra-kalatrādayaḥ teṣu api) spṛhām (tęsknotę; āsaktim) chindyāt (niech przetnie).

Śrīdhara

objaśnienia

gṛhāt pravrajito dhīraḥ
puṇya-tīrtha-jalāplutaḥ |
śucau vivikta āsīno
vidhivat kalpitāsane ||2.1.16||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

gṛhāt (z domu) pravrajitaḥ (ten, który odszedł; niṣkrāṇtaḥ) dhīraḥ (stanowczy; brahmacaryādir yamān vidadhat) puṇya-tīrtha-jala-āplutaḥ (ten, który obmył się w wodzie z świętych brodów; tīrtha-snānādini yamān paripālayan),

śucau (na czystym; pavitre) vivikte (na odosobnionym; ekānte) vidhivat (zgodnie z zasadami) kalpita-āsane (na rozłożonym siedzisku; śastrokta-kuśājina-celaiḥ krameṇa nirmite āsane) āsīnaḥ (siedzący; upaviṣṭaḥ san),

Śrīdhara

kiṃ ca gṛhāt pravrajito nirgataḥ | gṛhe sthitasya punar apy āsakti-sambhavāt | tatrāṣṭāṅga-yogam[1] āha | dhīra iti brahmacaryādi-yamopalakṣaṇam | puṇya-tīrtheti snānādi-niyamopalakṣaṇam | āsanam āha—śucāv iti | vivikte ekānte | vidhivat kuśājina-cailaiḥ krameṇa nirmite ||16||

***

[1] yogasyāṣṭāvaṅgāni yathā pātañjale—‘yama-niyamāsana-prāṇāyāma-pratyāhāra-dhāraṇā-dhyāna-samādhayo’ṣṭāvaṅgāni’ iti

objaśnienia

abhyasen manasā śuddhaṃ
trivṛd-brahmākṣaraṃ param |
mano yacchej jita-śvāso
brahma-bījam avismaran ||2.1.17||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

śuddham (czystą) param (odległą) trivṛt-brahma-akṣaram (potrójną sylabę brahmana; tribhiḥ akāra-ukāra-makāraiḥ vartitaṃ grathitaṃ praṇavam) manasā (umysłem) abhyaset (oby praktykował / oby powtarzał; āvartayet).

brahma-bījam (nasienie brahmana; praṇavam) avismaran (ten, który rozpamiętuje; sadā cintayan eva),

jita-śvāsaḥ (ten, który opanował oddech; prāṇāyāma-vidhinā nikuddha-vāyuḥ san) manaḥ (umysł) yacchet (oby okiełznał; vaśīkuryāt).

Śrīdhara

japa-garbhaṃ prāṇāyāmaṃ[1] vaktuṃ japyam āha | trivṛd-brahmākṣaraṃ trivṛt tribhir akārādibhir vartitaṃ grathitam brahmākṣaraṃ praṇavaṃ manasā’bhyased āvartayet | manasendriya-pratyāhāraṃ vaktuṃ prāṇāyāmena mano-niyamanam āha | mano yacched vaśīkuryāt | brahma-bījaṃ praṇavam avismarann eva jita-śvāsaḥ san ||17||

***

[1] japa-garbhaṃ prāṇāyāmam iti | ‘śvāsa-praśvāsayor gati-vicchedaḥ prāṇāyāmaḥ’ iti pātañjala-sūtram | tatra sagarbha-nirgarbha-lakṣaṇaṃ ca—‘sagarbho mantra-jāpena nirgarbho mātrahā bhavet’ iti | tatra praṇavādi-japa-saha-kṛto japa-garbha iti jñeyam |

objaśnienia

niyacched viṣayebhyo 'kṣān
manasā buddhi-sārathiḥ |
manaḥ karmabhir ākṣiptaṃ
śubhārthe dhārayed dhiyā ||2.1.18||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

[ataḥ] (zatem) buddhi-sārathiḥ (ten, dla którego rozum jest woźnicą; niścayātmikā buddiḥ sārathiḥ sahāyaḥ yasya saḥ) manasā (umysłem) viṣayebhyaḥ (od przedmiotów) akṣān (oczy; indriyāṇi) niyacchet (niech powstrzyma; nigṛhnīyāt).

karmabhiḥ (czynami; vāsanābhiḥ) ākṣiptam (uderzony; ākṛṣṭam) manaḥ (umysł) dhiyā (rozumem; buddhyā) śubha-arthe (na pomyślnym przedmiocie; bhagavad-rūpe) dhārayet (oby utrzymywał; sthāpayec ca).

Śrīdhara

pratyāhāram[1] āha | niyacchen nigṛhṇīyāt | akṣān indriyāṇi | niścayātmikā buddhiḥ sārathir yasya saḥ | dhāraṇām[2] āha—mana iti | punaś ca karmabhis tad-vāsanābhir ākṣiptam ākṛṣṭam | śubhārthe bhagavad-rūpe ||18||

***

[1]‘sva-viṣayāsamprayogo citta-svarūpānukāre indriyāṇāṃ pratyāhāraḥ’ iti |

[2]‘deśa-bandhaś cittasya dhāraṇā’ iti |

objaśnienia

tatraikāvayavaṃ dhyāyed
avyucchinnena cetasā |
mano nirviṣayaṃ yuktvā
tataḥ kiñcana na smaret |
padaṃ tat paramaṃ viṣṇor
mano yatra prasīdati ||2.1.19||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

avyucchinnena (niepociętym; samagra-rūpād aviyuktena) cetasā (umysłem) tatra (tam; manasi) eka-avayavam (na jednej części) dhyāyet (oby medytował),

tataḥ (następnie; dhyānānantaram) nirviṣayam (pozbawiony przedmiotu; āsakti-rahitam) manaḥ (umysł) yuktvā (zaprzęgnąwszy; samādhāya),

kiñcana (o niczym) na smaret (oby nie myślał; anyat kimapi na bhāvayet).

yatra (gdzie) manaḥ (umysł) prasīdati (jest zadowolony; upaśāmyati),

tat (to) viṣṇoḥ (Wisznu) paramam padam (najwyższa siedziba).

Śrīdhara

dhyānam[1] āha—tatreti | ekam ekaṃ pādādy[2] avayavam | avyucchinnena samagra-rūpād aviyuktena | āśraya-viśeṣeṇa sāmānyataś citta-sthirīkaraṇam dhāraṇā | avayava[3]-vibhāvanayā tad-dārḍhyaṃ dhyānam iti bhedaḥ | samādhim āha[4] | nirviṣayaṃ mano yuṃktvā samādhāya | sthirībhūte manasi sphurat-paramānanda-mātrākāraṃ kṛtvety arthaḥ | prasīdati upaśāmyati ||19||

***

[1]‘pratyayaikatānatā dhyānam’ iti |

[2] pādādīti | vakṣyamāṇa-skandhaḥ 3.28.20 ity atroktadiśeti jñeyam |

[3] avayaveti | avayavānāṃ pṛthak pṛthag yathākramam ekaikasya svarūpa-cintayety arthaḥ |

[4] samādhim āheti tad evārtha-mātra-nirbhāsaṃ svarūpa-śūnyam iva samādhiḥ |

objaśnienia

rajas-tamobhyām ākṣiptaṃ
vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ |
yacched dhāraṇayā dhīro
hanti yā tat-kṛtaṃ malam ||2.1.20||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

dhīraḥ (mądry) rajaḥ-tamobhyām (radźasem i tamasem) ākṣiptam (uderzony) vimūḍham (ogłupiały; rajasā ākṣiptaṃ tamasā vimūḍham) ātmanaḥ (swój; svīyam) manaḥ (umysł; cittam) dhāraṇayā (dzierżeniem) yacchet (oby okiełznał; niruddhyāt),

yā (które [dzierżenie]; dhāraṇā) tat-kṛtam (przez to [radźas i tamas] uczyniony; rajastamokṛtam) malam (brud; kalilam) hanti (zabija; vidūrayati).

Śrīdhara

objaśnienia

yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ
yogino bhakti-lakṣaṇaḥ |
āśu sampadyate yoga
āśrayaṃ bhadram īkṣataḥ ||2.1.21||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

objaśnienia

rājovāca

yathā sandhāryate brahman
dhāraṇā yatra sammatā |
yādṛśī vā hared āśu
puruṣasya mano-malam ||2.1.22||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

Śrīdhara

objaśnienia

śrī-śuka uvāca

jitāsano jitaśvāso
jitasaṅgo jitendriyaḥ |
sthūle bhagavato rūpe
manaḥ sandhārayed dhiyā ||2.1.23||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

jita-āsanaḥ (ten, który opanował pozycje; yogābhyāse siddhāsana-prayogaḥ) jita-śvāsaḥ (ten, który okiełznał oddech; kṛta-prāṇāyāmābhyāsaḥ) jita-saṅgaḥ (ten, który wyzbył się związków; utsṛṣṭa-duḥ-saṅgaḥ) jita-indriyaḥ (ten, który okiełznał zmysły; vijita-vegaḥ yogī) dhiyā (myślą; buddhyā) bhagavataḥ (Boga) sthūle (w fizycznej) rūpe (w postaci; virāṭ-vigrahe) manaḥ (umysł) sandhārayet (oby utrzymywał; saṃsthāpayet).

Śrīdhara

objaśnienia

viśeṣas tasya deho 'yaṃ
sthaviṣṭhaś ca sthavīyasām |
yatredaṃ vyajyate viśvaṃ
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca sat ||2.1.24||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

tasya (jego; bhagavataḥ) ayam (to) viśeṣaḥ (szczególne; virāṭ) dehaḥ (ciało) sthavīyasām (z gęstych) sthaviṣṭhaḥ ca (najgęstsze; ati sthūlānām api sthūlataraḥ),

yatra (gdzie; virāṭ-dehe) bhūtam (przeszły; atītaṃ), bhavyam (przyszły; bhaviṣyam), bhavat ca (i teraźniejszy; vartamānaṃ ca) sat (byt; kāryā-mātram)

idam viśvam (ten świat) vyajyate (jest ukazany; upalakṣyate).

Śrīdhara

objaśnienia

aṇḍa-kośe śarīre 'smin
saptāvaraṇa-saṃyute |
vairājaḥ puruṣo yo 'sau
bhagavān dhāraṇāśrayaḥ ||2.1.25||

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

aṇḍa-kośe (w skarbcu jaja; brahmāṇḍādhāre) sapta-āvaraṇa-saṃyute (w otoczonym siedmioma okrywami; tad-anta-vartikaṭāha eva pṛthivyāvaraṇaṃ tataḥ ap-tejo-vāyv-ākāśāhankāra-mahat-tatvānīti sapta taiḥ āvaraṇaiḥ yukte) asmin (w tym) śarīre (w ciele; virāṭ-vapuṣi) yaḥ asau (który ten) vairājaḥ (związany z Wiradź) puruṣaḥ (Człowiek; virāṭ jīvaniyantā) bhagavān (Bóg) dhāraṇā-āśrayaḥ (przedmiot dzierżenia; dhāraṇā-viṣayaḥ).

Śrīdhara

objaśnienia

pātālam etasya hi pāda-mūlaṃ
paṭhanti pārṣṇi-prapade rasātalam |
mahātalaṃ viśva-sṛjo 'tha gulphau
talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe ||2.1.26|| उ

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

pātālam hi (Patalą) etasya (jego; bhagavataḥ) pāda-mūlam (podeszwy stóp; pādasyādho-bhāgam), rasātalam (Rasatalą) pārṣṇi-prapade (pięty i palce; pādasya paścāt-puro-bhāgau), atha (oto; evam) mahātalam (Mahatalą) viśvasṛjaḥ (stwórcy wszystkiego) gulphau (kostki), talātalam vai (zaiste Talatalą) puruṣasya (Człowieka) jaṅghe (golenie) paṭhanti (nazywają; gṛṇanti),

Śrīdhara

objaśnienia

dve jānunī sutalaṃ viśva-mūrter
ūru-dvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca |
mahītalaṃ taj-jaghanaṃ mahīpate
nabhas-talaṃ nābhi-saro gṛṇanti ||2.1.27|| उ

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

[he] mahīpate (władco ziemi!),

sutalam (Sutalą) viśvamūrteḥ (uosobienia wszystkiego) dve jānunī (dwa kolana), vitalam ca (Witalą) atalaṃ ca (i Atalą) ūru-dvayam (dwa uda; ūru-dvayasyādho-bhāge vitalam uttara-bhāge atalam), mahītalam (Ziemią) tat-jaghanam (jego lędźwie; tasya nitasvam), nabhas-talam (przestworem nieba; bhuvar-lokam) nābhi-saraḥ (esencję pępka) gṛṇanti (głoszą; tattva-darśinaḥ kīrtayanti),

Śrīdhara

objaśnienia

uraḥ-sthalaṃ jyotir-anīkam asya
grīvā mahar vadanaṃ vai jano 'sya |
tapo varāṭīṃ vidur ādi-puṃsaḥ
satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasra-śīrṣṇaḥ ||2.1.28|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

jyotiḥ-anīkam (zastępami gwiazd; jyotiṣāṃ samūhaṃ svargam) asya (jego; bhagavataḥ) uraḥ-sthalam (pierś), mahaḥ (Mahas; mahar-lokam) grīvā (szyję), janaḥ (Dźaną; jana-lokam) asya (jego) vadanam vai (twarz), tapaḥ (Tapą; tapo-lokam) ādi-puṃsaḥ (Pierwszego Człowieka; ādi-puruṣasya) varāṭīm (czoło; lalāṭam), satyam tu (Satję; satya-lokaṃ eva) sahasra-śīrṣṇaḥ (Tysiącgłowego; ananta-mastakasya) śīrṣāṇi (głowy; śirāṃsi) viduḥ (znają).

Śrīdhara

objaśnienia

indrādayo bāhava āhur usrāḥ
karṇau diśaḥ śrotram amuṣya śabdaḥ |
nāsatya-dasrau paramasya nāse
ghrāṇo 'sya gandho mukham agnir iddhaḥ ||2.1.29|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

indra-ādayaḥ (Indra i inne) usrāḥ (jasności; devāḥ) bāhava (ramiona; tejo-maya-śarīratvāt), diśaḥ (strony świata; śrotrādhiṣṭhātryo devatāḥ) karṇau (uszy; śrotrasyādhiṣṭhānam), śabdaḥ (dźwięk; śrotra-viṣayaḥ) amuṣya (jego; tasya) śrotram (słuch; indriyam), nāsatya-dasrau (Nasatja i Dasru [dwóch Aświnów]; aśvinau) paramasya (transcendentnego; bhagavataḥ) nāse (dwie dziurki w nosie; nāsāpuṭe), gandhaḥ (zapach) asya (jego), ghrāṇaḥ (powonienie), iddhaḥ (płonący; dīptaḥ) agniḥ (ogień) mukham [iti](usta) āhuḥ (nazywają; kathayanti).

Śrīdhara

usrā devāḥ tejomaya-śarīratvāt te bāhava ity āhuḥ | diśo’smad-ādi-śrotrādhiṣṭhātryo devatāḥ karṇau śrotrasyādhiṣṭhānam | śabdas tu śrotra-viṣayaḥ sa tasya śrotrendriyam | evaṃ[1] nāsikādiṣv api | nāsatya-dasrāv aśvinau nāse nāsā-puṭe | iddho dīptaḥ ||29||

***

[1] evaṃ nāsikādiṣv apīti prāyikam eva cakṣuṣi vyabhicārāt | tatra hi sūryasyaiva golakatvena prāptatvāt | tad evam atra yuktir nānusandheyā kintūpāsanārthaṃ śāstrājñaiva kāraṇam iti sarvaṃ samañjasam | krama. |

objaśnienia

dyaur akṣiṇī cakṣur abhūt pataṅgaḥ
pakṣmāṇi viṣṇor ahanī ubhe ca |
tad-bhrū-vijṛmbhaḥ parameṣṭhi-dhiṣṇyam
āpo 'sya tālū rasa eva jihvā ||2.1.30|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

dyauḥ (przestwór; antarīkṣam) akṣiṇī (dwoje oczu; netra-golake), pataṅgaḥ (Słońce; sūryaḥ) cakṣuḥ (wzrokiem; indriyam) abhūt (stało się), ubhe ca (obie) ahanī (części doby; rātryahanī) viṣṇoḥ (Wisznu; cakṣuṣaḥ) pakṣmāṇi (rzęsy), parameṣṭhi-dhiṣṇyam (siedziba Stojącego na Czele [Pradźapatiego]; brahma-padam) tat-bhrū-vijṛmbhaḥ (jego uniesione brwi; tasya bhruvoḥ kaṭākṣaḥ), āpaḥ (wody; jalādhiṣṭātā varūṇaḥ) asya (jego) tālū (podniebieniem; adhiṣṭānam), rasaḥ eva (smak) jihvā (językiem; indriyam abhūt),

Śrīdhara

objaśnienia

chandāṃsy anantasya śiro gṛṇanti
daṃṣṭrā yamaḥ sneha-kalā dvijāni |
hāso janonmādakarī ca māyā
duranta-sargo yad-apāṅga-mokṣaḥ ||2.1.31|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

chandāṃsi (hymnami wedyjskimi; vedāḥ) anantasya (Nieskończonego) śiraḥ (głowę; brahma-randhram) gṛṇanti (nazywają),

yamaḥ (bóg śmierci) daṃṣṭrāḥ (kłami), sneha-kalāḥ (tony uczucia; putrādi-sneha-leśāḥ) dvijāni (zębami; dantāḥ), jana-unmāda-karī (sprawczyni szaleństw ludzi; mohinī) māyā ca (Ułuda) hāsaḥ (śmiech) duranta-sargaḥ (bezkresne przejawienie; apāraḥ sargaḥ sṛṣṭiḥ iti) yat- (którego; saḥ tasta) –apāṅga-mokṣaḥ (rzucone ukośne spojrzenie; kaṭākṣaḥ),

Śrīdhara

objaśnienia

vrīḍottarauṣṭho 'dhara eva lobho
dharmaḥ stano 'dharma-patho 'sya pṛṣṭham |
kas tasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitrau
kukṣiḥ samudrā girayo 'sthi-saṅghāḥ ||2.1.32|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

vrīḍā (wstyd; lajjā) uttara-oṣṭhaḥ (górna warga), lobhaḥ eva (chciwość / zakłopotanie) adharaḥ (dolna warga), dharmaḥ (Prawo) stanaḥ (pierś), adharma-pathaḥ (droga bezprawia; adharma-mārgaḥ) asya (jego) pṛṣṭham (plecy), kaḥ (Brahma; prajāpatiḥ) tasya (jego) meḍhram (penis; upasthaḥ), mitrau ca (dwóch Mitrów [Mitra i Varuṇa]; mitrāvaruṇau ca) vṛṣaṇau (jądra; muṣkau), samudrāḥ (oceany) kukṣiḥ (jama brzuszna), girayaḥ (góry; parvatāḥ) asthi-saṅghāḥ (zbiór kości; asthi-samūhāḥ),

Śrīdhara

objaśnienia

nāḍyo ’sya nadyo 'tha tanū-ruhāṇi
mahī-ruhā viśva-tanor nṛpendra |
ananta-vīryaḥ śvasitaṃ mātariśvā
gatir vayaḥ karma guṇa-pravāhaḥ ||2.1.33|| उ

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

[he] nṛpendra (Indro wśród królów!),

atha (oto) nadyaḥ (żyły) asya (tego) viśva-tanoḥ (mającego ciało z wszystkiego; virāṇ-mūrteḥ) nāḍyaḥ (rzeki), mahī-ruhāḥ (wyrosłe z ziemi / drzewa; vṛkṣāḥ) tanū-ruhāṇi (wyrosłe z ciała / włosy; tasya romāṇi), ananta-vīryaḥ (ten, którego męstwo jest nieskończone; vipulatejāḥ) mātariśvā (wiatr; vāyuḥ) śvasitam (oddech; taya śvāsaḥ), vayaḥ (długość życia; kālaḥ) gatiḥ (ruchem; tasya gamanam), guṇa-pravāhaḥ (strumień gun; prāṇināṃ saṃsāraḥ) karma (czyn; tasya krīḍā).

Śrīdhara

objaśnienia

īśasya keśān vidur ambu-vāhān
vāsas tu sandhyāṃ kuru-varya bhūmnaḥ |
avyaktam āhur hṛdayaṃ manaś ca
sa candramāḥ sarva-vikāra-kośaḥ ||2.1.34|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

[he] kuru-varya (najlepszy wśród Kurów!),

ambu-vāhān (niosące wodę / chmury; meghān) īśasya (Władcy) keśān (włosami) viduḥ (znają),

sandhyām tu (przełomy dnia [wschód i zachód słońca]) bhūmnaḥ (Ziemskiego; vibhoḥ) vāsaḥ (ubraniem), avyaktam (nieprzejawione; pradhānam) hṛdayam (sercem) āhuḥ (nazywają),

saḥ (ów; prasiddhaḥ) sarva-vikāra-kośaḥ (skarbiec wszelkiej przemiany; sarveṣāṃ vikārāṇām āśraya-bhūtaḥ) candramāḥ (Księżyc) [tadīyam] (jego) manaḥ ca (umysłem) [iti āhuḥ] (oto nazywają).

Śrīdhara

objaśnienia

vijñāna-śaktiṃ mahim āmananti
sarvātmano ’ntaḥ-karaṇaṃ giritram |
aśvāśvatary-uṣṭra-gajā nakhāni
sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇi-deśe ||2.1.35|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

mahim (Ogrom; mahat-tattvam) sarva-ātmanaḥ (tego, który jest jaźnią wszystkiego) vijñāna-śaktim (mocą rozpoznania; cittam), giritram (ten, który ochrania góry [Śiwa]; śrī-rudram) antaḥ-karaṇam (narzędzie wewnętrzne; ahaṅkāram) āmananti (wyobrażają; kathayanti),

aśvāśvatarī-uṣṭra-gajāḥ (koń, mulica, wielbłąd i słoń; aśvaḥ ca gardabhāt vaḍavāyām utpannā aśvatarī uṣṭraḥ ca gajaḥ ca te) nakhāni (paznokcie), sarve mṛgāḥ (wszelkie zwierzęta) paśavaḥ [ca] (i ptaki) śroṇi-deśe (w rejonie pośladków; kaṭi-bhāge vartante).

Śrīdhara

objaśnienia

vayāṃsi tad-vyākaraṇaṃ vicitraṃ
manur manīṣā manujo nivāsaḥ |
gandharva-vidyādhara-cāraṇāpsaraḥ-
svara-smṛtīr asurānīka-vīryaḥ ||2.1.36|| उ

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

vayāṃsi (ptaki; pakṣiṇaḥ) vicitram (barwną) tat-vyākaraṇam (jego gramatyką; adbhuta-śilpa-naipuṇyam), manuḥ (Manu; svāyambhuvaḥ) manīṣā (mądrością; buddhiḥ), manujaḥ (zrodzony z Manu / człowiek; puruṣaḥ) nivāsaḥ (siedzibą; āśrayaḥ), gandharva-vidyādhara-cāraṇa-apsaraḥ–svara-smṛtīḥ (gandharwowie, widjadharowie, ćaranowie i apsarasy są pamięcią nut; ṣaḍjādi-svara-smṛtayaḥ) asura-anīka-vīryaḥ (armia antybogów męstwem; asurasainyaṃ vīryaṃ yasya sa prahlādaḥ tasya).

Śrīdhara

vayāṃsi pakṣiṇaḥ | tasya vyākaraṇaṃ nāma-rūpe vyākaravāṇi iti śruty-uktaṃ śilpa-naipuṇyam | yathāhuḥ—

yena śuklīkṛtā haṃsāḥ śukāś ca haritīkṛtāḥ |

mayūrāś citritā yena sa te vṛttiṃ vidhāsyati || iti |

manuḥ svāyambhuvaḥ, manīṣā buddhiḥ, manujaḥ puruṣaḥ, nivāsa āśrayaḥ | puruṣatve cāvistarāmātmā iti śruteḥ | gandharvādīnāṃ dvandvaikyam | gandharvādayaḥ | svara-smṛtīh | ṣaḍjādi-svara-smṛtaya ity arthaḥ | asurānīkaṃ vīryaṃ yasya saḥ | „svaraḥ smṛtir asurānīka-varyaḥ” iti pāṭhe gandharvādayaḥ svaraḥ asura-samūha-śreṣṭhaḥ prahlādaḥ smṛtis tasyeti ||36||

objaśnienia

brahmānanaṃ kṣatra-bhujo mahātmā
viḍ-ūrur aṅghri-śrita-kṛṣṇa-varṇaḥ |
nānābhidhābhījya-gaṇopapanno
dravyātmakaḥ karma vitāna-yogaḥ ||2.1.37|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

mahātmā (wielki duchem) brahmā (brahman; vipraḥ) ānanam (ustami; tasya mukham), kṣatra-bhujaḥ (ten, którego ramiona są mocą; kṣatraṃ kṣatriyaḥ bhujo yasya saḥ), viḍ-ūruḥ (ten, którego wsią są uda; viḍ-vaiśyaḥ ūru yasya saḥ), aṅghri-śrita-kṛṣṇa-varṇaḥ (ten, którego czarny stan społeczny spoczywa w stopach; aṅghri-śritaḥ caraṇāśritaḥ kṛṣṇa-varṇaḥ śūdra yasya saḥ) nānā-abhidhā-abhījya-gaṇa-upapannaḥ (wyposażony w gromady bogów różnie nazywanych; nānā abhidhā nāmāni yeṣāṃ te ca te abhījjyāḥ devāḥ ca teṣāṃ gaṇaiḥ vasu-rudrādibhiḥ upapannaḥ yuktaḥ), dravya-ātmakaḥ (którego jaźnią są przedmioty; haviḥ-sādhyaḥ) vitāna-yogaḥ (joga rozpościerania / ofiar; yajña-prayogaḥ tasya) karma (czynem; kāryam).

Śrīdhara

objaśnienia

iyān asāv īśvara-vigrahasya
yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te |
sandhāryate 'smin vapuṣi sthaviṣṭhe
manaḥ sva-buddhyā na yato ’sti kiñcit ||2.1.38|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

mayā (przeze mnie) te (tobie; tvat sakāśe) īśvara-vigrahasya (postaci Władcy; bhagavataḥ virāṭ-vapuṣaḥ) yaḥ asau (który ten) iyān (tak wielki; etāvān) sanniveśaḥ (rozmieszczony; avayava-saṃsthānam) kathitaḥ (opowiedziany),

asmin (w którym) sthaviṣṭhe (w gęstym; sthūla-tame) vapuṣi (w ciele; śarīre) sva-buddhyā (swym rozumem) manaḥ (umysł) sandhāryate (jest utrzymywany; mumukṣubhiḥ sthāpayate),

yataḥ (dzięki czemu; yad vyatiriktham) kiñcit (nic; kimapi) na asti (nie ma).

Śrīdhara

objaśnienia

sa sarva-dhī-vṛtty-anubhūta-sarva
ātmā yathā svapna-janekṣitaikaḥ |
taṃ satyam ānanda-nidhiṃ bhajeta
nānyatra sajjed yata ātma-pātaḥ ||2.1.39|| त्रि

tłumaczenie

analiza syntaktyczna

yathā (jak) svapna-jana-īkṣitā (widzący ludzi we śnie; svapne hi bahūn dehān prakalpya jīvaḥ tat-tad-indriyaiḥ sarvaṃ paśyati tadvat) sarva-dhī-vṛtti-anubhūta-sarvaḥ (będący w całości doświadczeniem aktywności wszelkich myśli; sarveṣāṃ dhī-vṛttibhiḥ anubhūtaḥ sarvaṃ yena saḥ) saḥ ekaḥ (ów jeden; eva) ātmā (jaźń; sarvāntar-ātmā),

tam satyam (tą prawdę) ānanda-nidhim (ocean rozkoszy; ānanda-mayam) bhajeta (oby wielbił),

anyatra (gdzie indziej; tad-anyasmin) na sajjet (oby nie lgnął),

yataḥ (skąd; āsaṅgāt) ātma-pātaḥ (upadek jaźni; saṃsāro bhavati iti).

Śrīdhara

tad evaṃ citta-sthairyārthaṃ virāḍ-deha-jīveśvarāṇām abhedenopāsanam uktaṃ, tatra tu deha-jīvāv īśvare pravilāpya sa eva dhyeya iti nirdhārayati—sa iti | sarveṣāṃ dhī-vṛttibhir[1] anubhūtam sarvaṃ yena sa eka eva sarvāntara ātmā tam eva satyaṃ bhajeta | anyatropalakṣaṇe na sajjet | yata āsaṅgād ātmanaḥ pātaḥ saṃsāro bhavati | ekasya tat-tad-indriyaiḥ sarvānubhūtau dṛṣṭāntaḥ—svapna-janānām īkṣitā yatheti | svapne hi kadācid bahūn dehān prakalpya jīvas tat-tad-indriyaiḥ sarvam paśyati tadvat | īśvarasya tu vidyā-śaktitvān na bandhaḥ ||39||

***

[1] dhiyāṃ vṛttibhir indriya-lakṣaṇābhiḥ prācīna-sahasra-janma-vartinībhir anubhūtam eva sarvaṃ devendratva-narendratvādikaṃ bhogaiśvarvādikaṃ yena saḥ | kim punaś carvita-carvaṇayeti bhāvaḥ |

objaśnienia

iti śrīmad-bhāgavate mahā-purāṇe
brahma-sūtra-bhāṣye
pārama-haṃsyāṃ saṃhitāyāṃ
vaiyāsikyāṃ
dvitīya-skandhe puruṣa-saṃsthā-varṇane
viśva-rūpa-varṇanaṃ nāma

Oto w chwalebnej wielkiej puranie Bhagawata,
w komentarzu do Sutr wedanty,
w piśmie najlepszych z ascetów,
w utworze syna Wjasy,
w drugiej księdze, w Opisie natury Człowieka
rozdział pierwszy zatytułowany „Postać Wszystkiego”.