Autor
Opracowanie (indika 2026):
(tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz
भागवतपुराणम्
Bhāgavata-purāṇam
Purana Bhagawata
Księga 2 (dvitīya-skandhaḥ)
Bhagawata w czterech strofach (catuḥ-śloka-bhāgavatam)
Rozdział 2.7 (saptamo ‘dhyāyaḥ)
Bhagawata w skrócie (bhāgavata-saṅgrahaḥ)
Streszczenie rozdziału:
1-7
brahmovāca
yatrodyataḥ kṣiti-taloddharaṇāya bibhrat
krauḍīṃ tanuṃ sakala-yajña-mayīm anantaḥ |
antar mahārṇava upāgatam ādi-daityaṃ
taṃ daṃṣṭrayādrim iva vajra-dharo dadāra ||2.7.1|| व
yatra (gdy; yadā) anantaḥ (Bezkresny; bhagavān) kṣiti-tala-uddharaṇāya (aby unieść powierzchnię ziemi; bhū-talasya uddhārārtham) sakala-yajña-mayīm (uczynione w całości z ofiary) krauḍīm (wieprzowe; vārāhīm) tanum (ciało; śarīram) bibhrat (przyjął; dhārayan) udyataḥ (starający się; udyamaṃ cakāra),
[tadā] (wówczas) antaḥ (wewnątrz) mahā-arṇave (w wielkim oceanie; mahā-samudra-madhye) upāgatam (znajdującego się; sthitam) tam ādi-daityam (tego pierwszego syna Diti; hiraṇyākṣam) daṃṣṭrayā (kłem; daśanena) vajra-dharaḥ (Dźierżca Pioruna; indraḥ) adrim iva (niczym górę; parvatam iva) dadāra (rozdarł; vidāratavān).
saptame bhagaval-līlāvatārā brahmaṇoditāḥ |
nāradāya tu tat-karma prayojana-gunaiḥ saha ||
yatra yadā kṣiti-taloddharaṇārthaṃ vārāhīṃ tanuṃ bibhrat sannudyato’nantas[1] tadā taṃ suprasiddhaṃ hiraṇyākṣaṃ daṃṣṭrayā dadāra ||1 ||
***
[1] udyata iti | samudre nimajjya rasātala-gatā mahīm uddhṛtya daṃṣṭrāgre nidhāya ūrdhva gata ity arthaḥ |
Tab Content goes here
jāto rucer ajanayat suyamān suyajña
ākūti-sūnur amarān atha dakṣiṇāyām |
loka-trayasya mahatīm aharad yadārtiṃ
svāyambhuvena manunā harir ity anūktaḥ ||2.7.2|| व
atha (oto; bhagavān) ruceḥ (Rućego; prajāpateḥ sakāśāt) ākūti-sūnuḥ (syn Akuti; tad-bhāryāyā ākūtyāḥ tanayaḥ) suyajñaḥ (Sujadźńa; nāma) jātaḥ (zrodzony; saḥ ca suyajñaḥ) dakṣiṇāyām (w Dakszinie; svabhāryāyām) suyamān (Sujamów) amarān (nieśmiertelnych; devān) ajanayat (sprawił narodziny; utpādayat),
[saḥ eva indraḥ san] (on będąc Indrą) yadā (gdy) loka-trayasya (trójświata; trilokyāḥ) mahatīm (wielkie) ārtim (cierpienie; vipadam) aharat (usunął; hṛtavān),
[tadā pūrvaṃ suyajñaḥ iti uktaḥ api] (wówczas, choć wcześniej nazwany Sujadźńą) anu (następnie; paścāt) svāyambhuvena (przez Swajambhuwę; ādinā) manunā (przez manu; mātāmahena) hariḥ iti („Hari”) uktaḥ (nazwany; abhihitaḥ).
yajñāvatāram āha | ruceḥ prajāpateḥ sakāśāt tad-bhāryāyā ākūteḥ sūnuḥ sutaḥ suyajño nāma jātaḥ | sa ca sva-bhāryāyāṃ dakṣiṇāyāṃ suyamān devān ajanayat | sa evendraḥ san yadā ārtim aharat tadā pūrvaṃ suyajña ity ukto’py anu paścān manunā mātāmahena harir ity uktaḥ | anena devotpādanaṃ loka-trayārtiharaṇam ca tasya karma darśitam | evaṃ sarvatrāvatāras tat-karma ca jñeyam ||2||
Tab Content goes here
jajñe ca kardama-gṛhe dvija devahūtyāṃ
strībhiḥ samaṃ navabhir ātma-gatiṃ sva-mātre
ūce yayātma-śamalaṃ guṇa-saṅga-paṅkam
asmin vidhūya kapilasya gatiṃ prapede ||2.7.3|| व
[he] dvija (dwój zrodzony!),
[bhagavān punaḥ] (następnie Bóg) kardama-gṛhe (w domu Kardamy; kardama-prajāpater gṛhe) devahūtyām (w Dewahuti; tad-bhāryāyām) navabhiḥ (z dziewięcioma) strībhiḥ (z kobietami; bhaginībhiḥ) samam (razem; saha) jajñe (narodził się; kapila-rūpeṇa jātaḥ).
[saḥ] ca (i on) sva-mātre (swej matce; devahūtyai) ātma-gatim (o celu jaźni; brahma-vidyām) ūce (powiedział; uktavān),
yayā (dzięki czemu; brahma-vidyayā) [sā devahūtiḥ] (ona) ātma-śamalam (brud jaźni; ātmanaḥ malī-karaṇam) guṇa-saṅga-paṅkam (błoto kontaktu z gunami; guṇa-saṅga-rūpaṃ paṅkam) asmin (w tym; eva janmani) vidhūya (zdmuchnąwszy),
kapilasya (Kapili) gatim (cel; muktim) prapede (osiągnęła; prāptaḥ).
kapilāvatāram āha | kardamasya prajāpater gṛhe ca tad-bhāryāyāṃ devahūtyāṃ jajñe | navabhiḥ strībhir bhaginībhiḥ saha | sa ca sva-mātre ātma-gatiṃ brahma-vidyām uktavān | yayā ātma-gatyā sā ātmanaḥ śamalaṃ malinī-karaṇaṃ guṇa-saṅga-rūpaṃ paṅkam asminn eva janmani vidhūya kapilasya gatiṃ muktiṃ prāptavatī ||3||
Tab Content goes here
atrer apatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo
datto mayāham iti yad bhagavān sa dattaḥ |
yat-pāda-paṅkaja-parāga-pavitra-dehā
yoga-rddhim āpur ubhayīṃ yadu-haihayādyāḥ ||2.7.4|| व
bhagavān (Bóg) apatyam (potomka) abhikāṅkṣate (z pragnącego; putra-kāmasya) atreḥ (z Atriego) tuṣṭaḥ (zadowolony; san) mayā („przeze mnie) aham (ja) [tubhyam] (tobie) dattaḥ iti (dany”) yat (że; yataḥ) āha (powiedział) [tataḥ] (więc) saḥ (on) [nāmnā] (nazwany) dattaḥ (Dattatreja; dattātreyaḥ jātaḥ).
yat-pāda-paṅkaja-parāga-pavitra-dehāḥ (ci, których ciała oczyszczone są pyłkiem lotosów jego stóp; yasya pāda-paṅkajayoḥ yaḥ parāgaḥ tena paritrāḥ dehāḥ yeṣāṃ te) yadu-haihaya-ādyāḥ (Jadu, Haihajowie i inni; vīrāḥ) ubhayīm (obu typów; aihikīm āmuṣvikīṃ ca) yoga-ṛddhim (bogactwo jogi; yoga-samṛddhim) āpuḥ (osiągnęli; prāptavantaḥ).
dattātreyāvatāram āha | mayāham eva[1] tubhyaṃ datta iti yady ata āha tataḥ sa nāmnā datto jātaḥ | sva-bhaktebhyo yogaiśvarya-dānaṃ tac-caritaṃ ca darśayati | yasya pāda-paṅkajayoḥ parāgas tena pavitrā dehā yeṣāṃ te | ubhayīm aihikīmām uṣmikīṃ ca bhukti-mukti-rūpāṃ[2] vā ||4||
***
[1] mayāham eva datta ity atra ekasya karma-kartṛ-bhāvo na bhagavad-vyatiriktasya bhavati | dharma-śāstre—dharma-dāso jyeṣṭha-putro bhāryā svātmā tathaiva ca | sarvasvaṃ guru-varyaś ca naiva deyam iti sthitiḥ || iti adeyatvena pratipādanāt | ata āha—bhagavān iti |
[2] bhuktir aṇimādy-aiśvarya-bhogaḥ |
Tab Content goes here
taptaṃ tapo vividha-loka-sisṛkṣayā me
ādau sanāt sva-tapasaḥ sa catuḥ-sano ’bhūt |
prāk-kalpa-samplava-vinaṣṭam ihātma-tattvaṃ
samyag jagāda munayo yad acakṣatātman ||2.7.5|| व
ādau (na początku) vividha-loka-sisṛkṣayā (z powodu pragnienia stwarzania rozmaitych światów; bahu-lokān sṛaṣṭum icchuḥ san) me (przeze mnie; mayā) [yat] (że) tapaḥ (asceza) taptam (praktykowana; anuṣṭhitaṃ tasya) sva-tapasaḥ (z własnej ascezy) sanāt (zawsze / ze starego; akhaṇḍitāt samarpanāt vā) saḥ (on; hariḥ) catuḥ-sanaḥ (jako czterech Sanów; sanakaḥ sanandanaḥ sanātanaḥ sanat-kumāraḥ iti catvāraḥ sana-śabdā nāmni yasya saḥ) abhūt (powstał; babhūva).
[saḥ ca] (i on) prāk-kalpa-samplava-vinaṣṭam (zniszczoną w powodzi poprzedniego eonu; pūrva-kalpasya saṃplave pralaye vinaṣṭam ucchanna-sampradāyam) ātma-tattvam (prawdę o jaźni) iha (tutaj; asmin kalpe) samyak (dobrze) jagāda (powiedział; uktavān),
yat (którą; yad gadita-mātram eva) munayaḥ (mędrcy) ātman (w sobie; manasi) acakṣata (zobaczyli; sākṣāt apaśyan).
kumārāvatāram āha | me mayā ādau yat tapas taptaṃ tasmāt svatapaso hetoḥ sa hariḥ catuḥsano’bhūt | sanaka-sanandana-sanātana-sanatkumārā iti catvāraḥ sana-śabdā nāmni yasya saḥ | ata eva sanād iti ca nāma | sanaṃ sana-śabdam atati vyāpnotīti saḥ | sanāt sanātana-tamaḥ iti sahasra-nāma-stotrāt | iha asmin kalpe | ātma-tattvaṃ samyag jagāda, yad gadita-mātram eva munayaḥ ātman sva-manasi acakṣata sākṣād apaśyan ||5||
Tab Content goes here
dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṃ
nārāyaṇo nara iti sva-tapaḥ-prabhāvaḥ |
dṛṣṭvātmano bhagavato niyamāvalopaṃ
devyas tv anaṅga-pṛtanā ghaṭituṃ na śekuḥ ||2.7.6|| व
dharmasya (Prawa; patnyām) dakṣa-duhitari (w córce Dakszy) mūrtyām (w Murti; dakṣasya kanyāyāṃ mūrti-saṃjñāyāṃ saḥ bhagavān) sva-tapaḥ-prabhāvaḥ (potężny dzięki własnej ascezie; svasya asādhāraṇaḥ tapaḥ-prabhāvaḥ yasya saḥ) nārāyaṇaḥ naraḥ iti (Nara i Narajana; mūrti-dvayena) ajaniṣṭa (zrodził się; jātaḥ).
anaṅga-pṛtanāḥ (armie boga miłości; kāma-senā-rūpāḥ) devyaḥ tu (boginki; apsarasaḥ) bhagavataḥ (Boga; sakāśāt) ātmanaḥ (siebie; sva-pratirūpāḥ urvaśyādyāḥ strīḥ) dṛṣṭvā (ujrzawszy),
[tasya] (jego) niyamāvalopam (zasad zarzucenia; vrata-bhaṅgam) ghaṭitum (osiągnąć; ghaṭayituṃ sādhayitum) na śekuḥ (nie mogły; nāśaknuvan).
nara-nārāyaṇāvatāram āha | dharmasya patnyāṃ dakṣa-duhitari mūrti-saṃjñāyāṃ nārāyaṇo nara iti mūrti-dvayena jātaḥ | kathaṃ bhūtaḥ | svo ’sādhāraṇas tapaḥ-prabhāvo yasya | tad evāha | anaṅgasya pṛtanāḥ devyo ’psaraso bhagavataḥ sakāśād ātmanaḥ sva-prati-rūpā urvaśyādyāḥ strér dṛṣṭvā tasya niyamāvalopaṃ vrata-bhaṅgaṃ ghaṭituṃ sādhayituṃ na śekuḥ | yadvā ātmanaḥ svasya yo niyamas tapo-nāśana-rūpas tasyāvalopaṃ tatra dṛṣṭvā bhagavatas taṃ ghaṭayituṃ na śekur iti | etac cākhyānam ekādaśe bhaviṣyati |
Tab Content goes here
kāmaṃ dahanti kṛtino nanu roṣa-dṛṣṭyā
roṣaṃ dahantam uta te na dahanty asahyam |
so 'yaṃ yad-antaram alaṃ praviśan bibheti
kāmaḥ kathaṃ nu punar asya manaḥ śrayeta ||2.7.7|| व
kṛtinaḥ (ci, którzy osiągnęli sukces w dziełach; rudrādayaḥ) roṣa-dṛṣṭyā (gniewnym spojrzeniem; roṣa-yuktayā dṛṣṭyā) kāmam (rządze) dahanti (palą),
[kintu] (ale) asahyam (nieznośny) roṣam (gniew; krodham) dahantam uta (palący; ātmānaṃ kleśayantam api) te (oni; rudrādayaḥ abhibhūyamānāḥ) na dahanti (nie spalają) nanu (zaiste; aho).
saḥ (ten; prabala-parākrāntaḥ) ayam (ów; roṣaḥ) yat-antaram (w którego wnętrze; yan-madhyam) praviśan (wchodzący; praveṣṭukāmaḥ) alam (dość) bibheti (boi się),
kāmaḥ (rządza) punaḥ (tym bardziej; krodha-jitaḥ kāmaḥ) katham nu (cóż mówić o) asya (jego) manaḥ (umysłu) śrayeta (by przyjąć schronienie; abhibhavitum arhati).
yatra kāma-vijayī krodho’pi bibheti yatra kāmo na prabhavatīti kiṃ vaktavyam ity āha—kāmam iti | kṛtinaḥ śrī-rudra-pramukhā roṣa-yuktayā dṛṣṭyā kāmaṃ dahanti | roṣaṃ tv ātmānaṃ dahantam api[1] te na dahanti | krodhenābhibhūyanta ity arthaḥ | nu aho so’yaṃ roṣo yad-antaraṃ yan-madhyaṃ praviśann alaṃ bibheti | yad vā yasyāntar-manaḥ | kathaṃbhūtam ? amalaṃ nirmalaṃ praviśann iti ||7||
***
[1] dahantam apīti mūla-sthaḥ uta-śabda apy arthaḥ |
Tab Content goes here
viddhaḥ sapatny-udita-patribhir anti rājño
bālo ’pi sann upagatas tapase vanāni |
tasmā adād dhruva-gatiṃ gṛṇate prasanno
divyāḥ stuvanti munayo yad upary adhastāt ||2.7.8|| व
rājñaḥ (króla; uttānapādasya) anti (blisko; samīpe) sapatnī-udita-patribhir (strzałami wyzwolonymi przez współżonę; mātuḥ sapatnyāḥ surucyāḥ uditāni uktāni vākyāny eva patriṇo bāṇāḥ taih) viddhaḥ (przeszyty; āhato dhruvaḥ) bālaḥ san api (choć będący chłopcem) tapase (w celu ascezy; tapas taptum) vanāni (do lasów) upagataḥ (ten który poszedł; vanaṃ gataḥ),
gṛṇate (przyzywającemu; stuvate) tasmai (jemu; dhruvāya) prasannaḥ (zadowolony; san) dhruva-gatim (nieruchomy cel; nitya-gatim) adāt (dał; pṛśni-garbhaḥ vāsudevāvatāraḥ saḥ bhagavān dattavān),
yat (który; yām) upari (w górze; upari-sthitāṃ gatim) adhastāt (i w dole; sthitāḥ) divyāḥ (boscy; divi-bhavāḥ) munayaḥ (wieszczowie; sapta-rṣayaḥ) stuvanti (sławią).
caritreṇaiva kam apy avatāraṃ[1] sūcayati | mātuḥ sapatnyāḥ uditāny uktāni vākyāny eva patriṇo bāṇās tair viddho dhruvo rājña uttānapado’nti samīpe tapaso tapas taptum | dhruva-gatiṃ dhruva-padam | yat yām upari sthitām adhastāt sthitā divi bhavā divyāḥ saptarṣayaḥ stuvanti | yad vā upari bhṛgv-ādayaḥ adhastāt saptarṣaya iti ||8||
***
[1] kam apīti | yo dhruvāya prasannaḥ san dhruva-padam adāt tam avatāram ity arthaḥ |
Tab Content goes here
yad venam utpatha-gataṃ dvija-vākya-vajra-
niṣpluṣṭa-pauruṣa-bhagaṃ niraye patantam |
trātvārthito jagati putra-padaṃ ca lebhe
dugdhā vasūni vasudhā sakalāni yena ||2.7.9|| व
yat (że; yadā ṛṣibhiḥ) arthitaḥ (poproszony; bhagavān pṛthuḥ san) utpatha-gatam (tego, który zszedł z drogi; unmārga-gāminam) dvija-vākya-vajra-niṣpluṣṭa-pauruṣa-bhagam (tego, którego dobry los i duma zostały spalone gromem słów dwakroć zrodzonych; dvijānāṃ śāpa-vākyam eva vajraṃ tena niṣpluṣṭaṃ dagdhaṃ pauruṣaṃ puruṣākāraṃ bhagaṃ aiśvaryaṃ ca yasya tam) niraye (w piekle) patantam (upadłego; punaḥ punaḥ narake patanāya sajjamānaṃ pitṛ-rūpeṇa svīkṛtam) venam (Wenę) trātvā (uratowawszy; rakṣayitum),
putra-padam ca (stan bycia synem; putratvam api) lebhe (osiągnął; prāpa),
yena (przez niego; pṛthunā) jagati (w świecie; jagad-artham) sakalāni (z wszystkich) vasūni (ze skarbów; annādi-dravyāṇi) vasudhā (Ziemia; pṛthivī) dugdhā (wydojona; aduhyat).
pṛthv-avatāram āha | yad yadā ṛsibhir arthitas[1] tadā venaṃ trātvā anvarthaṃ[2] tat putra iti padaṃ nāma lebhe |
puṃ-nāmno narakādy asmāt pitaraṃ trāyate sutaḥ |
tasmāt putra iti proktaḥ svayam eva svayaṃbhuvā ||
iti hi putra-pada-vyutpattiḥ | kathambhūtam ? dvijānāṃ śāpa-vākyam eva vajraṃ tena vipluṣṭaṃ dagdhaṃ pauruṣaṃ bhagam aiśvaryaṃ ca yasya tam | caritrāntaram āha | yena ca jagati jagad-arthe vasūny annādi-dravyāṇi dugdhā ||9||
***
[1] arthita iti avatarituṃ prārthitas tadā vena-dehād avatīrṇaḥ sann ity arthaḥ |
[2] anvartham anugatāvayavārthaṃ yaugikārtham iti yāvat | trātveti ktvā-pratyayas tu trāṇāvaśyakatā-vivakṣayā bhāvini bhūtavan nirdeśāt |
Tab Content goes here
nābher asāv ṛṣabha āsa sudevi-sūnur
yo vai cacāra sama-dṛg jaḍa-yoga-caryām |
yat pāramahaṃsyam ṛṣayaḥ padam āmananti
svasthaḥ praśānta-karaṇaḥ parimukta-saṅgaḥ ||2.7.10|| व
asau (on; śrī-hariḥ) nābheḥ (Nabhiego; āgnīdhra-putrāt) sudevi-sūnuḥ (syn Sudewi; tad-bhārtyāyāḥ sudevyāḥ merudevyāḥ putraḥ san) ṛṣabhaḥ (Ryszabha; iti khyātaḥ) āsa (powstał; abhūt),
yaḥ vai (który zaiste) sama-dṛk (mający jednaką wizję; sama-darśanaḥ) svasthaḥ (zdrowy; sva-svarūpe sthitaḥ) praśānta-karaṇaḥ (mający wyciszone zmysły; praśāntendriyaḥ) parimukta-saṅgaḥ (ten, który porzucił związki; paritaḥ āsakti-śūnyaḥ san) jaḍa-yoga-caryām (praktykę jogi szaleńca; jaḍa-vad-yogena nitya-samādhinā tāṃ caryām anuṣṭhānam) cacāra (wykonywał),
ṛṣayaḥ (wieszczowie) yat (którą; yāṃ caryām) pāramahaṃsyam (najwyższych ascetów) padam (stan; paramahaṃsādhikāram) āmananti (wychwalają; kathayanti).
ṛsabhāvatāram āha | asau harir nābher āgnīdhra-putrāt sudevyāḥ sūnur āsa | nābher bhāryāyā merudevyā[1] eva sudevīty api saṃjñā | jaḍavad yogena nitya-samādhinā caryām | yad iti yām[2] | tatra hetuḥ—sama-dṛk | tatrāpi hetuḥ—sva-sthaḥ sva-svarūpe sthitaḥ | yataḥ praśāntendriyaḥ | tat kutaḥ ? yataḥ parito mukta-saṅgaḥ ||10||
***
[1] merudevyā iti | prathama-skandhe—aṣṭame merudevyāṃ tu nābher jāta urukramaḥ [bhā.pu. 1.3.13] iti kathitāyāḥ |
[2] yāṃ jaḍa-yoga-caryām ity arthaḥ | athavā, yāṃ samādhi-caryāṃ pāramahaṃsyaṃ padaṃ paramahaṃsa-prāpyam āmanantīty arthaḥ |
Tab Content goes here
satre mamāsa bhagavān haya-śīraṣātho
sākṣāt sa yajña-puruṣas tapanīya-varṇaḥ |
chando-mayo makha-mayo 'khila-devatātmā
vāco babhūvur uśatīḥ śvasato 'sya nastaḥ ||2.7.11|| व
atho (następnie; punaś ca) saḥ (on) yajña-puruṣaḥ (Człowiek-ofiara) sākṣāt (sam) bhagavān (Bóg) mama (mojej; brahmaṇaḥ) satre (na ofierze; yajñe) tapanīya-varṇaḥ (mający barwę topionego złota; tapaṇiyaṃ suvarṇaṃ tadvad varṇaḥ yasya saḥ) chandaḥ-mayaḥ (uczyniony z hymnów wedyjskich; veda-mayaḥ) makha-mayaḥ (uczyniony z ofiary; tad-vidheyāḥ ye makhāḥ yajñāḥ tan-mayaḥ) akhila-devatā-ātmā (którego jaźnią są wszyscy bogowie; makhair yajnīyāḥ yāḥ sarvāḥ devatāḥ tad-ātmā) haya-śīraṣā (mającym głowę konia) āsa (stał się; abhūt).
śvasataḥ (z oddechem; śvāsaṃ muñcataḥ) asya (jego) nastaḥ (z nosa; nāsā-puṭataḥ) uśatīḥ (pragnieniowe; uśatyaḥ kamanīyāḥ veda-lakṣaṇāḥ) vācaḥ (mowy) babhūvuḥ (powstały).
hayagrīvāvatāram āha—satre iti | atho ity arthāntare | sa eva sākṣād bhagavān mama brahmaṇaḥ satre yajñe hayaśīrṣā āsa | tapanīyaṃ suvarṇaṃ tadvad varṇo yasya | chando-mayo vedamayaḥ tad-vidheyā ye makhās tan-mayaḥ | amṛtamaya iti vā pāṭhaḥ | makhair yajanīyā akhilā devatās tad-ātmā ca | asya śvasataḥ śvāsaṃ muñcato nasto nāsā-puṭād uśatīr uśatyaḥ kamanīyā veda-lakṣaṇā vāco babhūvuḥ ||11||
Tab Content goes here
matsyo yugānta-samaye manunopalabdhaḥ
kṣoṇī-mayo nikhila-jīva-nikāya-ketaḥ |
visraṃsitān uru-bhaye salile mukhān me
ādāya tatra vijahāra ha veda-mārgān ||2.7.12|| व
yuga-anta-samaye (w czasie końca eonu) manunā (przez Manu; bhāvinā vaivasvatena) upalabdhaḥ (osiągnięty; dṛṣṭaḥ) kṣoṇī-mayaḥ (uczyniony z ziemi; pṛthvī-pradhānaḥ tad-āśrayaḥ) nikhila-jīva-nikāya-ketaḥ (siedziba zebranych wszystkich żywin; sarveṣām eva jīva-samūhānām āśrayaḥ) matsyaḥ (ryba; matsya-rūpī bhagavān) uru-bhaye (w wielkim strachu; mahā-bhaya-yukte pralaya-kālīne) salile (w odmętach) me (moich) mukhāt (z ust) visraṃsitān (te które wypadły; galitān) veda-mārgān (drogi Wed; vedān) ādāya (zebrawszy) tatra (tam; tasmin pralaya-salile) vijahāra ha (wędrował dla zabawy; harṣeṇa vihāraṃ kṛtavān).
matsyāvatāram āha | matsyo bhāvinā vaivasvatena manunā[1] dṛṣṭaḥ | kṣoṇīmayaḥ pṛthvī-pradhānaḥ[2], tad-āśraya ity arthaḥ | ata eva nikhila-jīva-nikāyānām āśrayaḥ | me mukhād visraṃsitān galitān vedasya mārgān vedān ādāya tatra yugānta-salile vijahāra | ha harṣeṇa ||12||
***
[1] bhāvinā satyavratenety arthaḥ |
[2] āśritānāṃ madhye pṛthivī pradhānaṃ yatra sa ity arthaḥ, vṛkṣa-mayo grāma itivat |
Tab Content goes here
kṣīrodadhāv amara-dānava-yūthapānām
unmathnatām amṛta-labdhaya ādi-devaḥ |
pṛṣṭhena kacchapa-vapur vidadhāra gotraṃ
nidrā-kṣaṇo ’dri-parivarta-kaṣāṇa-kaṇḍūḥ ||2.7.13|| व
amṛta-labdhaye (aby zdobyć nektar; amṛta-prāptaye) amara-dānava-yūthapānām (gdy przywódcy bogów i antybogów; devāsurānām) unmathnatām (gdy mącili [gen.abs.]; samudra-manthanaṃ kṛtavatām satām) ādi-devaḥ (pierwszy z bogów; bhagavān) kṣīra-udadhau (w oceanie mleka) kacchapa-vapuḥ (mający ciało żółwia; kūrma-śarīraḥ san) adri-parivarta-kaṣāṇa-kaṇḍūḥ (ten, którego swędzenie było drapane obrotami góry; adreḥ parvatasya parivartaḥ paribhramaḥ sa eva kaṣāṇaḥ gharṣaṇa-sukha-prado yasyāṃ sā kaṇḍūḥ yasya saḥ) nidrā-kṣaṇaḥ (będący we śnie; nidrāyāṃ kṣaṇaḥ avasaraḥ utsavaḥ vā yasya saḥ ca san) gotram (górę; mandara-girim) pṛṣṭhena (grzbietem) vidadhāra (dźwigał; dhṛtavān).
kūrmāvatāram āha | kṣīrodadhau kacchapa-vapuḥ san gotraṃ manthanārthaṃ mandara-giriṃ pṛṣṭhena dhṛtavān | kadā ? amṛta-labdhaye kṣirābdhim unmathnatāṃ satām | nidrāyāḥ kṣaṇo’vasara utsavo vā yasya saḥ | nidrāvasaraḥ kutaḥ ? tatrāha | adreḥ parivartaḥ paribhrama eva kaṣāṇaḥ kaṣaṇaṃ gharṣaṇa-sukha-prado yasyāṃ sā kaṇḍūr yasya saḥ | yad vā, adri-parivarta eva kaṣaḥ kaṣaṇaṃ tena aṇiti apayātīti kaṣāṇā kaṇḍūr yasya ||13||
Tab Content goes here
trai-piṣṭaporu-bhaya-hā sa nṛsiṃha-rūpaṃ
kṛtvā bhramad-bhru-kuṭi-daṃṣṭra-karāla-vaktram |
daityendram āśu gadayābhipatantam ārād
ūrau nipātya vidadāra nakhaiḥ sphurantam ||2.7.14|| व
traipiṣṭapa-uru-bhaya-hā (niszczyciel wielkiego strachu trzeciego nieba; traipiṣṭapānāṃ devānām uru-bhayam hantīti tathā) saḥ (ten; bhagavān) bhramad-bhru-kuṭi-daṃṣṭra-karāla-vaktram (mające paszczę rozwartą z zębami i poruszającymi się zmarszczonym brwiami; bhramantyau bhru-kuṭyau daṃṣṭrāḥ ca yasman tat karālaṃ vaktraṃ vadanaṃ yasmin tat) nṛsiṃha-rūpam (postać człowieka-lwa) kṛtvā (uczyniwszy; dhṛtvā),
daitya-indram (króla synów Diti; hiraṇyakaśipum) sphurantam (migoczącego / zmagającego się) ārād (w pobliżu; samīpe) gadayā (maczugą; upalakṣitam) abhipatantam (atakującego) ūrau (na udach) nipātya (powaliwszy; saṃsthāpya),
āśu (szybko; śīghram) nakhaiḥ (pazurami) vidadāra (rozdarł; vidāritavān).
śrī-nṛsiṃhāvatāram āha | traipiṣṭapā devās teṣām uru-bhayaṃ hantīti tathā sa bhagavān | yad vā, traipiṣṭapānāṃ devānām apy uru-bhayaṃ yasmāt tādṛśo hāso yasya tan nṛsiṃha-rūpam | atha vā hiraṇyakaśipo rājya-kāle traipiṣṭapānāṃ daityānām uru-bhayaṃ yasmāt tādṛśo hāso yasya tan nṛsiṃha-rūpam | kathambhūtam ? bhramantyau bhrukuṭyau daṃṣṭrāś ca yasmiṃs tat-karālaṃ vaktraṃ yasmiṃs tat | daityendraṃ sphurantam ārāt samīpa eva gadayopalakṣitam abhipatantaṃ nakhair vidadāra ||14||
Tab Content goes here
antaḥ sarasy uru-balena pade gṛhīto
grāheṇa yūtha-patir ambuja-hasta ārtaḥ |
āhedam ādi-puruṣākhila-loka-nātha
tīrtha-śravaḥ śravaṇa-maṅgala-nāmadheya ||2.7.15|| व
antaḥ (wewnątrz) sarasi (jeziora; salila-madhye) uru-balena (przez bardzo silnego; balīyasā) grāheṇa (przez krokodyla; kumbhīreṇa) pade (za nogę) gṛhītaḥ (pochwycony; dhṛtaḥ) yūtha-patiḥ (przywódca gromady; gaja-yūthasya patiḥ) ārtaḥ (cierpiący; san) ambuja-hastaḥ (z lotosem w trąbie; pūjārtyaṃ hastena śuṇḍayā padmaṃ dhṛtvā) idam (to) āha (powiedział):
[he] ādi-puruṣa (pierwszy Człowieku!; anāde), [he] akhila-lokanātha (panie całego świata!; viśva-pate), [he] tīrtha-śravaḥ (o ty, o którym słucha się w świętych brodach!; pāvanaṃ yaśaḥ yasya tathā-bhūta), [he] śravaṇa-maṅgala-nāmadheya (o ty, nazywany tym, o którym słuchanie przynosi pomyślność!; śravaṇenaiva maṅgalaṃ nāmadheyaṃ nāma yasya tathā-bhūta, tvaṃ māṃ rakṣa).
hari-saṃjñakāvatāram āha—antar iti yugalena | gaja-yūthasya patiḥ | tīrtha-rūpaṃ śravo yaśo yasya sa tīrtha-śravāḥ he tīrtha-śravaḥ | śravaṇenaiva maṅgalaṃ nāmadheyaṃ yasya saḥ ||15||
Tab Content goes here
śrutvā haris tam araṇārthinam aprameyaś
cakrāyudhaḥ pataga-rāja-bhujādhirūḍhaḥ |
cakreṇa nakra-vadanaṃ vinipāṭya tasmād
dhaste pragṛhya bhagavān kṛpayojjahāra ||2.7.16|| व
[tat vacanam] (te słowa) śrutvā (usłyszawszy) aprameyaḥ (niezmierzony; durjñeya-tatvaḥ) bhagavān hariḥ (Bóg Hari; hari-saṃjñākāvatāraḥ) kṛpayā (łaskawie) cakra-āyudhaḥ (uzbrojony w koło; dhṛta-cakraḥ) pataga-rāja-bhuja-adhirūḍhaḥ (dosiadający wygięcie króla ptaków; garuḍa-pakṣārūṭaḥ san) [tatra gatvā] (tam dotarłszy) cakreṇa (kołem) nakra-vadanam (paszczę krokodyla; kumbhīra-mukham) vinipāṭya (oddzieliwszy; vidārya)
tam araṇa-arthinam (tego spragnionego opieki; hastinam) haste (trąbę; śuṇḍāyāṃ) pragṛhya (wziąwszy; ātareṇa dhṛtvā) tasmāt (dzięki temu; nakra-vadanāt) ujjahāra (wydobył; rarakṣa).
tad-vacanaṃ śrutvā śaraṇārthinaṃ taṃ haste śuṇḍāyāṃ pragṛhya | kiṃ kṛtvā | nakrasya grāhasya vadanaṃ vinipāṭya vidārya | tasmāt tad-vadanāt ||16||
Tab Content goes here
jyāyān guṇair avarajo 'py aditeḥ sutānāṃ
lokān vicakrama imān yad athādhi-yajñaḥ |
kṣmāṃ vāmanena jagṛhe tri-pada-cchalena
yācñām ṛte pathi caran prabhubhir na cālyaḥ ||2.7.17|| व
yācñām (żebrania; prārthanām) ṛte (poza; vinā) pathi (drogą [prawa]) caran (podążający; dharma-māgre vartamānaḥ janaḥ) prabhubhiḥ (mocami; samarthaiḥ) na cālyaḥ (nie ruszony; aiśvaryāt naiva bhraṃśanīya iti matvā) tri-pada-cchalena (oszustwem trzech kroków; tri-pāda-bhūmi-prārthanāyājena) kṣmām (Ziemię; pṛthvīm tri-bhuvanam iti yāvat) vāmanena (karłem; vāmana-rūpeṇa bhagavān) jagṛhe (zabrał; gṛhītavān).
atha (następnie; prati-śrutānantaram eva) yat (dzięki czemu; yasmāt) imān lokān (te światy) vicakrame (przekroczył; pāda-nyāsaiḥ ākrāntavān ataḥ) aditeḥ (od Aditi) sutānām (synów; dvādaśādityānāṃ madhye) adhi-yajñaḥ (Nad-ofiara; yajñādhiṣṭhātā viṣṇuḥ) avarajaḥ api (chociaż młodszy brat; kanīyān upendraḥ) guṇaiḥ (cechami) jyāyān (starszy; jyeṣṭhaḥ).
vāmanāvatāram āha | aditeḥ sutānāṃ dvādaśādityānāṃ madhye adhiyajño yajñādhiṣṭhātā viṣṇuḥ | avarajaḥ kanīyān api guṇair jyāyāñ jyeṣṭhaḥ | guṇān evāha | yady ata imāṃl lokān vicakrame pāda-nyāsaiḥ krāntavān | atha pratiśrutānantaram eva | tatra hetuḥ—
baleḥ kṣmāṃ vāmana-rūpeṇa jagṛhe | nanv īśvaraḥ svayam kim iti durbalavat tathā cakre ? tatrāha—yācñāṃ vinā dharma-mārge vartamāno na cālyaḥ, aiśvaryān na bhraṃśanīya iti ||17||
Tab Content goes here
nārtho baler ayam uru-krama-pāda-śaucam
āpaḥ śikhā-dhṛtavato vibudhādhipatyam |
yo vai pratiśrutam ṛte na cikīrṣad anyad
ātmānam aṅga manasā haraye ’bhimene ||2.7.18|| व
[he] aṅga (miły!; he nārada),
uru-krama-pāda-śaucam (oczyszczone stopą Szeroko Kroczącego; bhagavac-caraṇa-kṣālana-rūpāḥ) āpaḥ (wodę; sarvataḥ) śikhā-dhṛtavataḥ (tego, który trzymał na głowie; śikhāyāṃ mūrdhni gṛhnataḥ) baleḥ (Baliego) vibudha-ādhipatyam (przywództwo nad bogami; devendratvaṃ yat balena prāptam) ayam (to) arthaḥ (dobro; parama-puruṣārthaḥ) na [bhavati] (nie jest).
yaḥ (który; baliḥ) pratiśrutam (to co zostało obiecane) ṛte (poza; vinā) anyat vai (do innego zaiste) na cikīrṣat (nie dążył; kartuṃ naicchat),
manasā (umysłem; śraddhayā) ātmānam (siebie; deham api) haraye (dla Hariego) abhimene (pozwolił; aṅgī-kṛtavān).
nanu tarhi yācñayāpi cālanam anucitam evety āśaṅkya, tato’dhikaṃ sva-sālokyādi dāsyāmīty āśayena hṛtavān ity āha—nārtha iti | yad vibudhādhipatyam idānīṃ balāt prāptam agre dīyamānaṃ cāyaṃ baleḥ puruṣārtho na bhavati | kuta ity ata āha | ā apa iti cchedaḥ | urukramasya pāda-śaucaṃ caraṇa-kṣālana-rūpā apaḥ ā sarvato dhṛtavataḥ | kva ? śikhā śikhāyām | mūrdhnīty arthaḥ | kiṃ ca śukreṇa vāritaḥ śapto’py aṅga he nārada, yaḥ pratiśrutaṃ vinānyan na cikīrṣat kartuṃ naicchat | yaś ca tṛtīya-pāda-pūraṇārthaṃ haraye ātmānaṃ deham apy abhimene’ṅgīkṛtavān | evaṃ sa-dehaṃ trailokyaṃ śraddhayā dattavato vibudhādhipatyam artho na bhavatīty arthaḥ ||18||
Tab Content goes here
tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha-
bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam |
jñānaṃ ca bhāgavatam ātma-sa-tattva-dīpaṃ
yad vāsudeva-śaraṇā vidur añjasaiva ||2.7.19|| व
[he] nārada (Narado!),
[saḥ] bhagavān (Bóg) bhṛśam (intensywnie; atiśayitam) vivṛddha-bhāvena (dzięki rozwiniętemu uczuciu; vivṛddhena udriktena bhāvena bhaktyā) parituṣṭaḥ (zadowolony; prasannaḥ san) tubhyam ca (tobie) yogam (jogę; bhakti-yogam),
[tathā] (również) vāsudeva-śaraṇāḥ (ci, którzy schronili się w Wasudewie; aikāntika-bhaktāḥ) yat (co) añjasā eva (dokładnie; sukhena) viduḥ (wiedzą; jānanti),
[tat] (to) ātma-sa-tattva-dīpam (rozświetlające jaźń wraz z prawdami; ātma-tattvasya prakāśakam) bhāgavatam (Bhagawatę; bhagavad-anubhava-rūpam) jñānam ca (i wiedzę) sādhu (doskonale; tayā syāt tathā) uvāca (powiedział).
haṃsāvatāram āha—tubhyam iti | bhṛśaṃ vivṛddhena bhāvenātyudriktayā bhaktyā parituṣṭaḥ san bhakti-yogaṃ sādhu yathā tathā uvāca | jñānaṃ ceti jñāna-sādhanam | kiṃ tat ? bhāgavataṃ nāma | kathambhūtam ? tattvam eva sa-tattvam | ātma-tattva-dīpakam | vivṛddha-bhāveneti viśeṣaṇasya phalam āha—yad iti ||19||
Tab Content goes here
cakraṃ ca dikṣv avihataṃ daśasu sva-tejo
manvantareṣu manu-vaṃśa-dharo bibharti |
duṣṭeṣu rājasu damaṃ vyadadhāt sva-kīrtiṃ
satye tri-pṛṣṭha uśatīṃ prathayaṃś caritraiḥ ||2.7.20|| व
[saḥ bhagavān] (ów Bóg) manvantareṣu (podczas cykli manu) daśasu (w dziesięciu) dikṣu (w kierunkach) avihatam (niepokonane; apratihatam) sva-tejaḥ (swej mocy; nijaṃ prabhāvam eva) cakram (koło; sudarśana-cakram cakravad apratihata-prabhāvam) bibharti (dzierży),
manu-vaṃśa-dharaḥ (ten, który utrzymuje dynastię manu; manu-vaṃśa-pālakaḥ san) caritraiḥ (dokonaniami; vicitra-guṇaiḥ) tri-pṛṣṭhe (w trzecim niebie; trayānāṃ mahar-jana-tapo-lokānāṃ pṛṣṭhe upari) satye (w świecie Satja; satya-loke) uśatīm (upragnioną; kamanīyām) sva-kīrtim (swą sławę) prathayan (rozszerzający; vistārayan) duṣṭeṣu (na złych) rājasu (na władców) damam (karę; daṇḍam) vyadadhāt (nakładał; vidhatte).
tat tan manvantarāvatāram āha—cakram iti | sva-tejo nijaṃ prabhāvam eva cakraṃ sudarśanaṃ bibharti | cakravad apratihataṃ prabhāvaṃ bibhartīty arthaḥ | tad evāha | manu-vaṃśa-pālakaḥ san trayāṇāṃ lokānāṃ pṛṣṭhe upari sthite satyaloke’pi kamanīyāṃ sva-kīrtiṃ vistārayan rājasu daṇḍaṃ vidhatte ||20||
Tab Content goes here
dhanvantariś ca bhagavān svayam eva kīrtir
nāmnā nṛṇāṃ puru-rujāṃ ruja āśu hanti |
yajñe ca bhāgam amṛtāyur avāvarundha
āyuṣya-vedam anuśāsty avatīrya loke ||2.7.21|| व
bhagavān (Bóg; adhunā) loke (w świecie) avatīrya (zstąpiwszy) svayam (sam; sākṣāt) kīrtiḥ eva (będący sławą; kīrti-svarūpaḥ) amṛta-āyuḥ (ten, którego długość życia jest nieśmiertelnością; amṛtaṃ maraṇa-śūnyaṃ āyur yasmāt saḥ) dhanvantariḥ ca (Dhanwantari; dhanvantari-rūpāvatāraḥ san) nāmnā (o imieniu; sva-nāmnaiva) puru-rujām (wielce chorych; mahā-roginām) nṛṇām (ludzi) rujaḥ (choroby; rogān) āśu (szybko) hanti (niszczy).
ava (w dół; avasannaḥ) yajñe (w ofierze) bhāgam ca (udział) avarundhe (osiągnął; labhate),
āyuṣya-vedam (wiedzę medyczną; āyur-viṣaya-vedaṃ cikitsā-śāstraṃ ca) anuśāsti (poucza; pravartayati).
dhanvantary-avatāram āha | loke’vatīrya dhanvantariḥ san puru-rujāṃ mahā-rogiṇāṃ sva-nāmnaiva rujo rogān hanti | svayam eva kīrtir iti kīrty-atiśayoktiḥ | amṛtaṃ maraṇa-śūnyam āyur yasmāt saḥ | ava avasannaṃ pūrvaṃ daityaiḥ pratibaddhaṃ yajñe bhāgam avarundhe labhate | avāpa ruddham iti pāṭhe’py ayam evārthaḥ | āyur viṣayaṃ vedaṃ cānuśāsti pravartayati ||21||
Tab Content goes here
kṣatraṃ kṣayāya vidhinopabhṛtaṃ mahātmā
brahma-dhrug ujjhita-pathaṃ narakārti-lipsu |
uddhanty asāv avani-kaṇṭakam ugra-vīryas
triḥ-sapta-kṛtva uru-dhāra-paraśvadhena ||2.7.22|| व
asau mahātmā (ów wielki duchem; bhagavān) ugra-vīryaḥ (ten, którego moc jest przerażająca; mahā-balaḥ paraśu-rāmaḥ bhūtvā) kṣayāya (dla wyniszczenia; nināśāya) vidhinā (zgodnie z przeznaczeniem; daivena) upabhṛtam (wzrosłą; saṃvarddhitaṃ upaḍhaukitam vā) brahma-dhrug (wrogą brahmanowi; brāhmaṇebhyo ‘pi druhyantīti brāhmaṇānām ahita-kārakam) ujjhita-patham (zeszłą ze ścieżki; veda-mārga-varjitaṃ) naraka-ārti-lipsu (pragnącą cierpieć w piekle; naraka-yantraṇāṃ labdha-kāma iva) avani-kaṇṭakam (będącą cierniem Ziemi; avaneḥ pṛthivyāḥ kaṇṭhaka-tulyam) kṣatram (moc wojowników; kṣatriyam) triḥ-sapta-kṛtva (trzy razy po siedem razy; eka-viṃśati-vārān),
uru-dhāra-paraśvadhena (toporem o szerokiej krawędzi; tīkṣnadhāreṇa paraśunā) uddhanti (wyniszczył; utpāṭayati).
paraśurāmāvatāram āha | jagataḥ kṣayāya vidhinā daivenopabhṛtaṃ saṃvardhitaṃ, mṛtyave samarpitam iti vā | brāhmaṇebhyo druhyatīti tathā ata ujjhitaḥ panthā veda-mārgo yena | ata eva narakārtiṃ lipsatīva | evambhūtam avaneḥ kaṇṭaka-tulyaṃ kṣatram asau mahātmā harir uddhanty utpāṭayati, dīrgha-tīkṣṇa-dhāreṇa paraśunā ||22||
Tab Content goes here
asmat-prasāda-sumukhaḥ kalayā kaleśa
ikṣvāku-vaṃśa avatīrya guror nideśe |
tiṣṭhan vanaṃ sa-dayitānuja āviveśa
yasmin virudhya daśakandhara ārtim ārcchat ||2.7.23|| व
asmat-prasāda-sumukhaḥ (chętny by okazać nam łaskę; asmākaṃ brahmādīnāṃ prasāde sumukhaḥ sadayaḥ saḥ) kalā-īśaḥ (władca cząstek; kalāyāḥ māyāyāḥ īśaḥ) kalayā (dzięki cząstce; bharatādi-rūpayā kalayā aṃśena saha) ikṣvāku-vaṃśe (w dynastii Ikszwaku; sūrya-vaṃśe) avatīrya (zstąpiwszy; śrī-rāma-rūpeṇa avatīrṇaḥ bhūtvā),
guroḥ (ojca; pituḥ daśarathasya) nideśe (w rozkazie; ājñāyām) tiṣṭhan (trwający; vartamānaḥ) sa-dayitā-anujaḥ (z ukochaną i bratem; bhāryayā sītayā bhrātrā lakṣmaṇena ca sahitaḥ) vanam (do lasu) āviveśa (wszedł; pravekṣyati),
yasmin (któremu) virudhya (przeciwstawiwszy się; tena rāmena saha virodhaṃ kṛtvā) daśakandharaḥ (dziesięciogłowy; rāvaṇaḥ) ārtim (w cierpienie; nāśam) ārcchat (poszedł; prāptaḥ).
rāmāvatāram āha tribhiḥ—asmad iti | asmākaṃ brahmādīnāṃ prasāde sumukhaḥ, kalayā bharatādi-rūpayā saha, kalā māyā tasyā īśo guror daśarathasyājñāyāṃ tiṣṭhan sītā-lakṣaṇābhyāṃ sahito vanam aviveśa | yasmin virodhaṃ kṛtvā rāvaṇo nāśaṃ prāptaḥ ||23||
Tab Content goes here
yasmā adād udadhir ūḍha-bhayāṅga-vepo
mārgaṃ sapady ari-puraṃ hara-vad didhakṣoḥ |
dūre suhṛn-mathita-roṣa-suśoṇa-dṛṣṭyā
tātapyamāna-makaroraga-nakra-cakraḥ ||2.7.24|| व
dūre (daleko) suhṛt-mathita-roṣa-suśoṇa-dṛṣṭyā (przekrwionym wzrokiem z gniewu z rozłąki z bliskim [z Sitą]; dūre vartamānā suhṛt sītā tayā nimitta-bhūtayā mathitaḥ kṣubhitaḥ roṣaḥ tena suśoṇā atyaruṇā dṛṣṭiḥ tayā) tātapyamāna-makara-uraga-nakra-cakraḥ (ten, który zawiera zbiór gorejących delfinów, węży i krokodyli; atyantaṃ tapyamānaṃ makarāṇām uragānāṃ sarpāṇāṃ nakrānām kumbhīrādīnāṃ ca cakraṃ samūhaḥ yasmin tathā bhūtaḥ) hara-vat (niczym Hara; haraḥ yathā tripuraṃ didhakṣuḥ tadvat) sapadi (na miejscu; śīghraṃ) ari-puram (miasto wroga; laṅkām) didhakṣoḥ (od chcącego spalić; dagdhum icchoḥ rāmāt) ūḍha-bhaya-aṅga-vepaḥ (ten którego ciało drży z powodu wzrosłego strachu; ūḍhaṃ prāptaṃ yad bhayaṃ tena aṅgeṣu vepaḥ kampo yasya saḥ) udadhiḥ (ocean; samudraḥ) yasmai (któremu; rāmāya) mārgam (drogę) adāt (dał; dadau).
yasmai rāmāyodadhir mārgaṃ dadau | sapadi śīghraṃ haro yathā tripuraṃ didhakṣus tadvad aripuraṃ laṅkāṃ dagdhum icchatoḥ | ṣaṣṭhī caturthy-arthe | yad vā pañcamīyam | didhakṣoḥ rāmād yad bhayaṃ prāptaṃ tenāṅge kampo yasyeti | kathambhūta udadhiḥ ? ūdhaṃ prāptaṃ yad bhayaṃ tenāṅgeṣu vepaḥ kampo yasya | atra hetuḥ—dūre vartamānā suhṛt sītā tayā nimitta-bhūtayā mathitaḥ kṣubhito roṣas tena suśoṇātyaruṇā dṛṣṭis tayā’tyantaṃ tapyamānaṃ makarāṇām uragāṇāṃ nakrāṇāṃ ca cakraṃ yasmin ||24||
Tab Content goes here
vakṣaḥ-sthala-sparśa-rugna-mahendra-vāha-
dantair viḍambita-kakub-juṣa ūḍha-hāsam |
sadyo 'subhiḥ saha vineṣyati dāra-hartur
visphūrjitair dhanuṣa uccarato 'dhi-sainye ||2.7.25|| व
[tathā] (następnie) vakṣaḥ-sthala-sparśa-rugna-mahendra-vāha-dantaiḥ (zębami nosiciela Indry połamanymi dotknięciem klatki piersiowej; yuddhe rāvaṇasya vakṣa-sthala-sparśena rugnā bhagnā ye mahendra-vāhasya airāvatasya dantāḥ taiḥ) viḍambita-kakub-juṣaḥ (cieszącego się podbitym rejonem niebios; viḍambitāḥ svadhavalimnā dhavalī-kṛtāḥ yāḥ kakubhaḥ diśaḥ tāḥ juṣate sevate pālayati iti tathā tasya) adhi-sainye (ponad armią; sva-para-sainya-madhye) uccarataḥ (wymaszerowującego; utkarṣeṇa vicaramāṇasya) dāra-hartuḥ (porywacza żon; bhāryāpahāriṇaḥ rāvaṇasya) ūḍha-hāsam (głośny śmiech; mat-samaḥ kaḥ anyaḥ asti iti mahā-garveṇa ūḍhaṃ prāptaṃ hāsam) asubhiḥ (z tchnieniami; prāṇaiḥ) saha (wraz z) dhanuṣaḥ (z łuku) visphūrjitaiḥ (pojawiającymi się; ṭaṅkāra-ghoṣair eva) sadyaḥ (natychmiast; sahasā rāmaḥ) vineṣyati (zabierze; apaneṣyati).
kiṃ ca, yuddhe rāvaṇasya vakṣaḥ-sthala-sparśena rugṇā bhagnā ye mahendra-vāhasyairāvatasya dantās tair viḍambitāḥ svadhavalimnā dhavalīkṛtāḥ | tat-tad-dikṣu patitaiḥ prakāśitā ity arthaḥ | yā evambhūtāḥ kakubho diśas tā juṣate sevate pālayatīti vā tathā tasya dāra-hartū rāvaṇasya aho mat-samaḥ ko’nyo’stīti mahā-garveṇoḍhaṃ prāptaṃ hāsam asubhiḥ prāṇaiḥ saha sadyaḥ śīghraṃ vineṣyaty apaneṣyati | kaiḥ ? dhanuṣo visphūrjitaiḥ ṭaṅkāra-ghoṣair eva | kathambhūtasya ? adhisainye sva-para-sainya-madhye uccarata utkarṣeṇa vicarataḥ | kakub-jaya-rūḍha-hāsam iti pāṭhe dantair ujjvalitānāṃ kakubhāṃ jayena yo rūḍha-hāsaḥ sañjāto garvas tam apaneṣyatīty arthaḥ ||25||
Tab Content goes here
bhūmeḥ suretara-varūtha-vimarditāyāḥ
kleśa-vyayāya kalayā sita-kṛṣṇa-keśaḥ |
jātaḥ kariṣyati janānupalakṣya-mārgaḥ
karmāṇi cātma-mahimopanibandhanāni ||2.7.26|| व
jana-anupalakṣya-mārgaḥ (ten, którego droga nie jest znana ludziom; parameśvaratayā janaiḥ asmābhiḥ anupalakṣyaḥ durjñeyaḥ mārgaḥ tattvaṃ yasya saḥ) kalayā (dzięki cząstce; śilpa-naipuṇya-viśeṣa-vidhinā) sita-kṛṣṇa-keśaḥ (ten, który powstał z białego i czarnego włosa; sītāḥ baddhāḥ kṛṣṇāḥ atiśyāmāḥ keśāḥ yasya bhagavataḥ sa eva sākṣāt śrī-kṛṣṇaḥ) suretara-varūtha-vimarditāyāḥ (zmiażdżonej armiami przeciwników bogów; suretarāḥ asurāṃśa-bhūtāḥ rājānaḥ teṣāṃ varūthaiḥ sainyaiḥ vimarditāyāḥ bhāreṇa pīḍitāyāḥ) bhūmeḥ (Ziemi; pṛthivyāḥ) kleśa-vyayāya (aby usunąć udrękę; bhāra-haraṇārtham) jātaḥ (narodzony; prādurbhūtaḥ san) ātma-mahimā-upanibandhanāni (ukazujące własną wielkość; nija-mahimā-vyañcakāni atimānuṣāṇi) karmāṇi ca (czyny) kariṣyati (będzie dokonywać).
śrī-kṛṣṇāvatāram āha—bhūmer iti daśabhiḥ | suretarā asurāṃśa-bhūtā rājānas teṣāṃ varūthaiḥ sainyair vimarditāyā bhāreṇa pīḍātāyāḥ | kalayā rāmeṇa saha jātaḥ san | ko’sau jātaḥ ? sita-kṛṣṇau keśau yasya bhagavataḥ sa eva sākṣāt | sita-kṛṣṇa-keśatvaṃ śobhaiva na tu vayaḥ-pariṇāma-kṛtam, avikāritvāt | yat tūktaṃ viṣṇu-purāṇe—ujjahārātmanaḥ keśau sita-kṛṣṇau mahāmune [vi.pu. 5.1.59] iti | yac ca bhārate—
sa cāpi keśau harir udbabarha
śuklam ekam aparaṃ cāpi kṛṣṇam |
tau cāpi keśāvāviśetāṃ yadūnāṃ
kule striyau rohiṇīṃ devakīṃ ca ||
tayor eko balabhadro babhūva
yo’sau śvetas tasya devasya keśaḥ |
kṛṣṇo dvitīyaḥ keśavaḥ sambabhūva
keśo yo’sau varṇataḥ kṛṣṇa uktaḥ || [ma.bhā. 1.189.31-32] iti |
tat tu na keśa-mātrāv avatārābhiprāyaṃ, kintu bhū-bhārāvataraṇa-rūpaṃ kāryaṃ kiyad etat ? mat-keśāv evaitat kartuṃ śaktāv iti dyotanārtham | rāma-kṛṣṇayor varṇa-sūcanārthaṃ ca keśoddharaṇam iti gamyate | anyathā tatraiva pūrva-para-virodhāpatteḥ, kṛṣṇas tu bhagavān svayam iti etad-virodhāc ca | kathambhūtaḥ ? parameśvaratayā janair anupalakṣyo mārgo yasya | tarhīśvaratve kiṃ pramāṇam, atimānuṣa-karmāny athānupapattir evety āha | ātmano mahinā upanibadhyate’bhivyajyate yeṣu tāni ||26||
Tab Content goes here
tokena jīva-haraṇaṃ yad ulūkikāyās
traimāsikasya ca padā śakaṭo 'pavṛttaḥ |
yad riṅgatāntara-gatena divi-spṛśor vā
unmūlanaṃ tv itarathārjunayor na bhāvyam ||2.7.27|| व
tokena (przez niemowlę; kālena) ulūkikāyāḥ (Sowiej; pūtanāyāḥ) yat (które) jīva-haraṇam (zabranie życia; vināśaḥ) traimāsikasya ca (trzymiesięcznego; tri-māsa-vayaskasya eva śiśoḥ) padā (kopnięciem; atisukomalena caraṇena) śakaṭaḥ (wóz) apavṛttaḥ (przewrócony; viparyastatayā pātitaḥ),
yat vā (lub też) riṅgatā (przez raczkującego; jānubhyāḥ gacchatā) antara-gatena (przez tego, który znalazł się pomiędzy; madhye prāptena) divi-spṛśoḥ (dwóch dotykających nieba; atyuccayoḥ) arjunayoḥ (dwóch drzew Ardźuna; yamalārjuna-vṛkṣayoḥ) unmūlanam tu (wykorzenienie; ulukhalena utpāṭanam),
[tat sarvam eva] (to wszystko zaiste) itarathā (w innym razie; anīśvaratve) na bhāvyam (nie do zdarzenia; na bhavitavyam).
etad eva prapañcayati—tokenety ādinā | bālena pūtanāyā jīva-haraṇam | yad riṅgatā jānubhyāṃ gacchatā antaraṃ gatena madhyaṃ prāptena | divi-spṛśor atyuccayoḥ | itarathā’nīśvaratve tan na bhavitavyam ||27||
Tab Content goes here
yad vai vraje vraja-paśūn viṣa-toya-pītān
pālāṃs tv ajīvayad anugraha-dṛṣṭi-vṛṣṭyā |
tac-chuddhaye ’tiviṣa-vīrya-vilola-jihvam
uccāṭayiṣyad uragaṃ viharan hradinyām ||2.7.28|| व
yat vai (więc zaiste) vraje (we Wradźy) viṣa-toya-pītān (te, które wypiły zatrutą wodę; viṣa-mayasya toyasya pītaṃ pānaṃ yeṣāṃ tān) vraja-paśūn (trzodę Wradźy; gāḥ) pālān tu (i pasterzy; gopān ca) anugraha-dṛṣṭi-vṛṣṭyā (deszczem łaskawego spojrzenia; kṛpā-kaṭākṣeṇa) ajīvayat (ożywił; jīvayiṣyati yat ca),
hradinyām (w rzece; yamunāyām) viharan (bawiący się; krīḍan) tat–śuddhaye (aby ją oczyścić; tasyāḥ yamunāyāḥ nirviṣatvāya) ativiṣa-vīrya-vilola-jihvam (tego, który miał poruszający się język i potężną truciznę; ativiṣa-vīryena vilolāś caṃcalā jihvā yasya tam) uragam (węża; kāliya-nāgam) uccāṭayiṣyat (przepędzi; yamunāyāḥ niṣkāṣayiṣyati).
viṣa-toya-pīthān viṣamaya-toyasya pīthaṃ pānaṃ yeṣāṃ tān pālān gopāṃś ca kṛpā-dṛṣṭi-sudhā-vṛṣṭyā jīvayiṣyatīti | yamunāyāṃ krīḍann uragaṃ kāliyam uccāṭayiṣyati | tac-chuddhaye tasya hradinyā nirviṣatvāya | ati-viṣa-vīryeṇa vilolā’ticañcalā jihvā yasya ||28||
Tab Content goes here
tat karma divyam iva yan niśi niḥ-śayānaṃ
dāvāgninā śuci-vane paridahyamāne |
unneṣyati vrajam ato ’vasitānta-kālaṃ
netre pidhāpya sa-balo 'nadhigamya-vīryaḥ ||2.7.29|| व
anadhigamya-vīryaḥ (ten, którego męstwo jest niezwyciężone; anadhigamyaṃ durjñeyaṃ vīryaṃ yasya saḥ) sa-balaḥ (razem z Balaramą; balena balarāmeṇa saha vartamāhaḥ saḥ śrī-kṛṣṇaḥ) yat (że) dāva-agninā (przez pożar leśny) śuci-vane (w letnim lesie; śuciḥ grīṣmaḥ tat-sambandhini śuṣke vane) paridahyamāne (w płonącym; sati) netre (dwoje oczu) pidhāpya (zamknąwszy; pihite kārayitvā),
niśi (w nocy; kāliya-damana-rātrau) niḥ-śayānam (śpiącą; nidritam) ataḥ (przez to) avasita-anta-kālam (tą, której koniec jest pewny; avasitaḥ niścitaḥ anta-kālaḥ yasya tam) vrajam (Wradźę; vraja-vāsi-prāṇi-samūham) unneṣyati (wyprowadzi; uddhariṣyati),
tat karma (ten czyn) divyam iva (jakby boski; alaukikam).
divyam alaukikam iveti lokoktiḥ | unneṣyaty uddhariṣyati | śucir grīṣmas tat-sambandhini vane | śuṣka ity arthaḥ | ato dāvāgner hetor avasito niścito’nta-kālo yasya tam | sa-balaḥ sa-rāmaḥ | anadhigamyaṃ durjñeyaṃ vīryaṃ yasya | tatra niśi niḥśayānam iti kāliya-damane rātryāṃ yamunā-tīre | netre pidhāyya pihite kāriyatveti muñjāṭavyām[1] iti jñeyam ||29||
***
[1] muñjeti daśama-skandhīyonaviṃśādhyāyoktāyām (10.19.5ff) iṣīkāṭavyām iti yāvat |
Tab Content goes here
gṛhṇīta yad yad upabandham amuṣya mātā
śulbaṃ sutasya na tu tat tad amuṣya māti |
yaj jṛmbhato 'sya vadane bhuvanāni gopī
saṃvīkṣya śaṅkitamanāḥ pratibodhitāsīt ||2.7.30|| व
[tatha] (następnie) amuṣya (jego; śrī-kṛṣṇasya) mātā (matka; yaśodā) yat yat (którąkolwiek) upabandham (do związania; upabadhyate aneneti upabandhaḥ bandhana-sādhanaḥ) śulbam (linę; dāma) gṛhṇīta (weźmie; grahīṣyati),
tat tat tu (każda z nich; tat tad eva dāma) amuṣya (tego) sutasya (syna) na māti (nie obejmuje; bandhanena saṃitaṃ paryāptaṃ na bhavati).
yat (że) gopī (pasterka; yaśodā) jṛmbhataḥ (tego, który rozwarł; jṛmbhanaṃ kurvataḥ) asya (jego) vadane (w ustach) bhuvanāni (światy; sakala-lokān) saṃvīkṣya (zobaczywszy; dṛṣṭvā),
śaṅkitamanāḥ (zaniepokojona; ādau vismitamanāḥ tataḥ) pratibodhitā (przebudzona; śrī-kṛṣṇena nijaiśvaryaṃ jñāpitā) āsīt (była; bhaviṣyati iti yat tat api divyaṃ iva).
upabadhyate’nenety upabandhaṃ tat-sādhanaṃ śulbaṃ dāma amuṣya mātā yaśodā’grahīt | amuṣyodare na māti bandhana-saṃmitaṃ na bhavati, na pūryata ity arthaḥ | gopī yaśodā saṃvīkṣya dṛṣṭvā pratibodhitā nijaiśvaryaṃ jñāpitā āsīd iti yat, tac ca karma divyam iveti sarvatra pūrveṇānvayaḥ ||30||
Tab Content goes here
nandaṃ ca mokṣyati bhayād varuṇasya pāśād
gopān bileṣu pihitān maya-sūnunā ca |
ahny āpṛtaṃ niśi śayānam atiśrameṇa
lokaṃ vikuṇṭham upaneṣyati gokulaṃ sma ||2.7.31|| व
[saḥ śrī-kṛṣṇaḥ] (Kryszna) nandam ca (Nandę) varuṇasya (Waruny) pāśāt (z więzów) bhayāt (ze strachu; pāśa-bandhanāśaṅkāyāḥ) mokṣyati (wyzwoli; mocayiṣyati).
maya-sūnunā (przez syna Maji; vyomāsureṇa) bileṣu (w jaskiniach; guhāsu) pihitān (więzionych; ruddhān) gopān ca (pasterzy) [mokṣyati] (wyzwoli),
ahni (podczas dnia; divase) āpṛtam (zajęty; vyāpṛtaṃ) atiśrameṇa (ciężkim wysiłkiem; pariśrameṇa) niśi (w nocy) śayānam (śpiącą; nidritam) gokulam (Gokulę; gokula-vāsi-janam) vikuṇṭham (miejsce bez niepokoju; kuṇṭhā māyā tad-rahitam) lokam (świat) upaneṣyati sma (zaprowadzi; vaikuṇṭha-prāpti-sādhanānuṣṭhānābhāve ‘pi tān vaikuṇṭhaṃ prāpayiṣyati ity āścaryam).
varuṇasya pāśād yad bhayaṃ tasmān mocayiṣyati | maya-sūnunā vyoma-nāmnā | ahni āpṛtaṃ vyāpāra-yuktaṃ niśi śayānam iti ca vaikuṇṭha-prāpti-sādhanānuṣṭhānābhāvo darśitaḥ | upaneṣyati prāpayiṣyati gokula-vāsinaṃ janam | smety āścarye ||31||
Tab Content goes here
gopair makhe pratihate vraja-viplavāya
deve 'bhivarṣati paśūn kṛpayā rirakṣuḥ |
dhartocchilīndhram iva sapta-dināni sapta-
varṣo mahīdhram anaghaika-kare salīlam ||2.7.32|| व
gopaiḥ (przez pasterzy; karaṇīye) makhe (gdy ofiara; indra pūjāyām) pratihate (gdy zatrzymana [loc.abs.]; nivārite sati) vraja-viplavāya (aby zatopić Wradźę; jala-plāvanena vrajasya vipattaye) deve (gdy bóg; indre) abhivarṣati (gdy zsyła deszcz [loc.abs.]; nirantaraṃ vṛṣṭiṃ kurvati sati) kṛpayā (łaskawie) paśūn (zwierzęta; gāḥ) rirakṣuḥ (chcący uratować; rirakṣiṣuḥ rakṣitum icchuḥ).
sapta-varṣaḥ (siedmiolatek; sapta-varṣāṇi vayo yasya saḥ bhagavān) anagha-eka-kare (w jednej ręce bez wad; anaghe śrama-rahite ekasmin eva kare) salīlam (z łatwością / zabawnie; avalīlākrameṇa) sapta-dināni (przez siedem dni) mahīdhram (górę; govardhanaṃ girim) ucchilīndhram iva (niczym uniesiony grzyb; ucchiritaṃ chatrākam iva) dharta (będzie trzymać; dhariṣyati etad api divyam iva).
deve indre | paśūn rirakṣuḥ | rirakṣiṣur ity arthaḥ | anaghe śrama-rahite ekasminn eva kare salīlaṃ yathā tathā mahīdhraṃ govardhanaṃ dhartā dhārayiṣyati | ucchilīndhram udgataṃ chatrākam iva | sapta-varṣāṇi vayo yasya saḥ ||32||
Tab Content goes here
krīḍan vane niśi niśākara-raśmi-gauryāṃ
rāsonmukhaḥ kala-padāyata-mūrcchitena |
uddīpita-smara-rujāṃ vraja-bhṛd-vadhūnāṃ
hartur hariṣyati śiro dhanadānugasya ||2.7.33|| व
rāsa-unmukhaḥ (ten, który zaczyna taniec rasa; rāsa-līlāṃ kartum icchan saḥ bhagavān) niśākara-raśmi-gauryām (w jaśniejącej promieniami księżyca [twórcy nocy]; candrasya kiraṇaiḥ dhavalāyām) niśi (w nocy; rātrau) vane (w lesie) krīḍan (bawiący się) kala-pada-āyata-mūrcchitena (długą melodią, w której są delikatne tony; kalāni mañjulāni padāni yasmin tac ca tat āyataṃ dīrghaṃ mūrcchitaṃ ca ālāpa-viśeṣa-yuktaṃ yat gītaṃ tena) uddīpita-smara-rujām (tych, które są rozpalone chorobą namiętności; uddīpitaḥ varddhitaḥ smaraḥ kāma eva ruk pīḍā yāsāṃ tāsām) vraja-bhṛt-vadhūnām (młodych żon przywódców Wradźy; vrajāṅganānām gopīnām) hartuḥ (porywacza; apahārakasya) dhanada-anugasya (sługi Władcy Bogactw; kuverānucarasya śaṅkhacūḍasya) śiraḥ (głowę) hariṣyati (zabierze; etad api divyam iva).
niśi rātrau | niśākara-raśmibhir gauryāṃ dhavalāyām | vane krīḍan kalāni mañjulāni padāni yasmiṃs tac ca tad āyataṃ dīrghaṃ mūrcchitam ālāpa-viśeṣa-yuktaṃ gatiṃ tenoddīpitaḥ smara eva ruk yāsāṃ tāsāṃ gopīnāṃ hartuḥ śaṅkhacūḍasya śiro hariṣyati ||33||
Tab Content goes here
ye ca pralamba-khara-dardura-keśy-ariṣṭa-
mallebha-kaṃsa-yavanāḥ kapi-pauṇḍrakādyāḥ |
anye ca śālva-kuja-balvala-dantavakra-
saptokṣa-śambara-vidūratha-rukmi-mukhyāḥ ||2.7.34|| व
ye ca (i ci) pralamba-khara- (Pralambha, osioł; dhenuka) -dardura- (żaba / czapla; baka) -keśi-ariṣṭa-malla-ibha- (Kesin [Owłosiony], Ariszta, zapaśnik, słoń; kuvalayāpīḍa) -kaṃsa-yavanāḥ (Kamsa, Jończyk) kapi- (małpa; dvivida) -pauṇḍraka-ādyāḥ (Bengalczyk i inni; tathā) anye ca (i inni) śālva-kuja- (Śalwa, syn Ziemi; naraka) -balvala-dantavakra-sapta-ukṣa-śambara-vidūratha-rukmi-mukhyāḥ (Balwala, Dantawakra, siedem byków, Śambara, Widuratha, Rukmi i inni),
ye ca pralambādayas te sarve hariṇā hetu-bhūtena tadīyaṃ nilayam adarśanaṃ darśanāyogyaṃ vaikuṇṭham alaṃ yāsyantīty uttareṇānvayaḥ | kharo dhenukaḥ, dardura iva darduro bakaḥ, ibhaḥ kuvalayāpīḍaḥ, kujo narakaḥ, kapir dvividaḥ ||34||
Tab Content goes here
ye vā mṛdhe samiti-śālina ātta-cāpāḥ
kāmboja-matsya-kuru-sṛñjaya-kaikayādyāḥ |
yāsyanty adarśanam alaṃ bala-pārtha-bhīma-
vyājāhvayena hariṇā nilayaṃ tadīyam ||2.7.35|| व
ye vā (i ci) mṛdhe (w wojnie; yuddhe) ātta-cāpāḥ (dzierżący łuki; dhanur-dhāriṇaḥ) samiti-śālinaḥ (znawcy zgromadzeń; samitau saṃgrāme śālanti ye te yuddha-nipuṇāḥ) kāmboja-matsya-kuru-sṛñjaya-kaikaya-ādyāḥ (Kambodźowie, Matsjowie, Kurowie, Sryńdźajowie, Kaikajowie i inni; ete sarve svanāmakhyātāḥ puruṣāḥ) bala-pārtha-bhīma-vyāja-āhvayena (przez tego, który ma pozorne imiona Balaramy, Ardźuny i Bhimy ; balaḥ balarāmaḥ pārthaḥ arjunaḥ bhīmaḥ bhīmasenaḥ ete vyājāhvayāḥ kapaṭa-nāmāni yasya tena tat tad rūpa-dhāriṇā) hariṇā (przez Hariego) adarśanam (do niewidzialnej; darśanāyogyaṃ) tadīyam (do jego) nilayam (do siedziby; vaikuṇṭham) alam (dość) yāsyanti (zabrani; niścayam eva gamiṣyanti, etat sarvaṃ divyam iva).
ye ca mṛdhe ātta-cāpāḥ, samitau saṃgrāme śālante ślāghante te samiti-śālinaḥ | nanu pralamba-khara-kapi-balvala-rukmi-pramukhā valabhadreṇa nihatāḥ, kāmbojādayaś ca bhīmārjunādibhiḥ, śambaraḥ pradyumnena, yavano mucukundena, na tu hariṇā tatrāha | balo bhīmaḥ pārtha ity ādayo vyājāhvayāḥ kapaṭa-nāmāni yasya tena | saptokṣāṇas tu tena damitāḥ kālāntare[1] yāsyantīti bhāvaḥ | etac ca sarvam api karma divyam iva, tac cānyathā na bhāvyam iti pūrveṇaiva sambandhaḥ ||35||
***
[1] maraṇānantaram ity arthaḥ.
Tab Content goes here
kālena mīlita-dhiyām avamṛśya nṝṇāṃ
stokāyuṣāṃ sva-nigamo bata dūra-pāraḥ |
āvirhitas tv anu-yugaṃ sa hi satyavatyāṃ
veda-drumaṃ viṭapaśo vibhajiṣyati sma ||2.7.36|| व
anu-yugam (w każdym eonie; yuge yuge) kālena (przez czas; yugānurūpeṇa kālena) mīlita-dhiyām (tych których rozum się kurczy; mīlitā saṅkucitā dhīḥ yeyām) stoka-āyuṣām (tych, których długość życia jest mała; stokam alpam āyur yeṣāṃ teṣām) nṝṇām (ludzi; mānavānāṃ) sva-nigamaḥ (swoja Weda; svakṛtaḥ veda-rāśiḥ) bata (oh!; aho) dūra-pāraḥ [iti] (ta, której brzeg jest daleko / trudna do przekroczenia; durgamaḥ) avamṛśya (rozważywszy; vicintya) saḥ hi (on zaiste; sa eva hariḥ) satyavatyām (w Satjawati) āvirhitaḥ (przejawiony; āvirbhūtaḥ san) veda-drumam tu (drzewo Wedy; veda-rūpaṃ vṛkṣam) viṭapaśaḥ (w gałęzie; śākhā-bhedena) vibhajiṣyati sma (rozdzieli; vibhaktaṃ kariṣyati eva).
vyāsāvatāram āha | anuyugaṃ mīlitā saṃkucitā dhīr yeṣām | stokam alpam āyur yeṣāṃ teṣāṃ sva-nigamaḥ sva-kṛto veda-rāśir batāho dūre pāraṃ yasyeti durgam ity avamṛśya satyavatyām āvirbhūtaḥ san sa eva hariḥ | viṭapaśaḥ śākhā-bhedena ||36||
Tab Content goes here
deva-dviṣāṃ nigama-vartmani niṣṭhitānāṃ
pūrbhir mayena vihitābhir adṛśya-tūrbhiḥ |
lokān ghnatāṃ mati-vimoha-mati-pralobhaṃ
veṣaṃ vidhāya bahu bhāṣyata aupadharmyam ||2.7.37|| व
nigama-vartmani (na ścieżce Wedy) niṣṭhitānām (gdy będą trwal; veda-mārge nitarāṃ sthitānāṃ tad-balena) mayena (przez Maję; dānavena) vihitābhiḥ (stworzonymi; nirmitābhiḥ) adṛśya-tūrbhiḥ (mającymi niewidzialną szybkość; śakrabhiḥ alakṣya-vegābhiḥ) pūrbhiḥ (miastami; purībhiḥ khapotaiḥ) lokān (światy) ghnatām (gdy będą niszczyć [gen.abs.]; nighnatām) deva-dviṣām (gdy wrodzy bogom; daityānām) mati-vimoha-mati-pralobham (omraczającą myśl i kuszącą myśl; mateḥ vimohaḥ yogyatātyāgaḥ yasmāt mateḥ pralobhaḥ ayukta-svīkāraḥ ca yasmāt tam) veṣam (szatę / wygląd; pāṣaṇḍa-veśam) vidhāya (rozłożywszy; kṛtvā) aupadharmyam (pomniejsze prawo; pāṣaṇḍa-dharmam) bahu (wielce; bhṛśam) bhāṣyata (będzie głosił; bhāṣisyate).
buddhāvatāram āha | deva-dviṣāṃ nigama-vartmani veda-mārge niṣṭhitānāṃ nitarāṃ sthitānām | tad-balena ca pūrbhiḥ purībhiḥ[1] | adṛśya-tūrbhir alakṣya-vegābhiḥ | mater vimoho yogyatā-tyāgo yasmāt, mateḥ pralobhaś cāyukta-svīkāro yasmāt taṃ pāṣaṇḍa-veṣaṃ vidhāya tenaupadharmyaṃ pāṣaṇḍa-dharmam | svārthe ṣyañ | bahu bhāṣiṣyata ity arthaḥ ||37||
***
[1] tripūrāsureṇāyo-rajata-tāmri-nirmitābhiḥ.
Tab Content goes here
yarhy ālayeṣv api satāṃ na hareḥ kathāḥ syuḥ
pāṣaṇḍino dvija-janā vṛṣalā nṛdevāḥ |
svāhā svadhā vaṣaḍ iti sma giro na yatra
śāstā bhaviṣyati kaler bhagavān yugānte ||2.7.38|| व
yarhi (gdy; yadā) yugānte (pod koniec eonu; kaleḥ anta-bhāge) satām api (nawet dobrych) ālayeṣu (w siedzibach; sādhūnām api gṛheṣu) hareḥ (Hariego) kathāḥ (opowieści) na syuḥ (nie będzie),
dvija-janāḥ (dwakroć zrodzeni; brāhmaṇa-kṣatriya-vaiśyāḥ trai-varṇakāḥ) pāṣaṇḍinaḥ (heretycy; pāṣaṇḍācārāḥ syuḥ), vṛṣalāḥ (nikczemnicy; śūdrāḥ ca mleccha-paryantāḥ) nṛdevāḥ (władcy / bogowie wśród ludzi; rājānaḥ syuḥ),
[tathā] (podobnie) yatra (gdzie; yadā) svāhā svadhā vaṣaḍ iti („swaha!, swadha!, waszad!”) giraḥ (wezwań; veda-mantrāḥ) na sma [syuḥ] (nie będzie),
[tadā] (wówczas) bhagavān (Bóg; kalki-rūpeṇa) kaleḥ (Kaliego) śāstā (pogromca) bhaviṣyati (nastanie).
kalky-avatāram āha | yarhi yadā satām apy ālayeṣu gṛheṣu hareḥ kathā na syuḥ, traivarṇikāḥ pāṣaṇḍinaḥ[1] syuḥ, śūdrāś ca rājānaḥ syus tadā kalki-rūpeṇa kaleḥ śāstā bhaviṣyati | atra ca brahma-nārada-saṃvādāt prāgbhāvino varāhādayaḥ, manvantarāvatārās tu bhūtā bhāvinaś ca, dhanvantari-paraśurāmau tadā vartete, śrī-rāmādayas tu bhāvinaḥ, tatra tu kvacid bhūtādi-nirdeśaś chāndasa iti draṣṭavyam ||38||
***
[1] te ca—veda-mārga-virodhena yeṣāṃ karaṇam aṇv api | te hi pākhaṇḍino jñeyā vedārthasya vinindakāḥ || iti
Tab Content goes here
sarge tapo 'ham ṛṣayo nava ye prajeśāḥ
sthāne 'tha dharma-makha-manv-amarāvanīśāḥ |
ante tv adharma-hara-manyu-vaśāsurādyā
māyā-vibhūtaya imāḥ puru-śakti-bhājaḥ ||2.7.39|| व
sarge (podczas stworzenia; sṛṣṭi-viṣayaka-tapaḥ-śālitvāt) tapaḥ (asceza), aham (ja; brahmā), nava (dziewięciu) ṛṣayaḥ (wieszczów; marīcy-ādayaḥ), ye prajeśāḥ (panowie stworzeń; prajāpatayaḥ),
atha (następnie; tathā) sthāne (podczas trwania; sthitau) dharma-makha-manu-amara-avanīśāḥ (Prawo, ofiara, manu, bogowie, władcy ziemi; dharmaḥ makhaḥ yajña-rūpī viṣṇuḥ mānavaḥ amarāḥ devāḥ avanīśāḥ rājānaḥ ca),
ante tu (a na koniec; saṃhāra-kāle) adharma-hara-manyu-vaśa-asura-ādyāḥ (bezprawie, Hara, antybogowie pod wpływem gniewu i inni; adharmaḥ haraḥ rudraḥ manyu-vaśāḥ krodhinaḥ sarpaḥ asurādyāḥ asurādayaḥ ca) puru-śakti-bhājaḥ (posiadający wielką moc; bahu-śakti-dhāriṇaḥ bhagavataḥ) imāḥ (ci; sarvāḥ) māyā-vibhūtayaḥ (są mocą Ułudy; māyā-śaktayaḥ bhavanti).
sṛṣṭy-ādi-kārya-bhedena māyā-guṇāvatāra-vibhūtīr āha—sarga iti | sthāne sthitau | makho viṣṇuḥ | dharmaś ca makhaś ca manavaś ca amarāś ca avanīśāś ca | ante saṃhāre | haro rudraḥ | manyu-vaśāḥ sarpāḥ | bahu-śakti-dhāriṇo bhagavata imā māyā-vibhūtayaḥ ||39||
Tab Content goes here
viṣṇor nu vīrya-gaṇanāṃ katamo ’rhatīha
yaḥ pārthivāny api kavir vimame rajāṃsi |
caskambha yaḥ sva-rahasāskhalatā tri-pṛṣṭhaṃ
yasmāt tri-sāmya-sadanād uru-kampayānam ||2.7.40|| व
iha (tutaj; saṃsāre) pārthivāni (ziemskie) rajāṃsi (pyłki; pṛthivyāḥ parāmāṇuna api) yaḥ kaviḥ (który poeta; paṇḍitaḥ) vimame (wymierzył; vigaṇitavān),
[tādṛśāḥ] api (nawet ten) katamaḥ nu (który z wielu; praśne) viṣṇoḥ (Wisznu) vīrya-gaṇanām (policzenie męstwa; kartum) arhati (może; samartho bhavati na ko ‘pi)?
yaḥ (który; viṣṇuḥ) yasmāt (z którego; kāraṇāt traivikrame) askhalatā (niedrżącym; pratighāta-śūnyena) sva-rahasā (własną tajemnicą / pędem; sva-pāda-vegena) tri-sāmya-sadanād (z siedziby trójrówności; guṇa-traya-sāmya-rūpaḥ sadanam adhiṣṭhānaḥ prakṛtiḥ tasmāt ārabhya) uru-kampayānam (wielkie trzęsienie; atikampamānam) tri-pṛṣṭham (trzeciego nieba; satyalokam) caskambha (wsparł; dhṛtavān).
idaṃ mayā saṃkṣepeṇoktaṃ vistareṇa vaktuṃ na ko’pi samartha ity āha | pṛthivyāḥ paramāṇūn api yo vimame gaṇitavāṃs tādṛśo’pi ko nu viṣṇor vīrya-gaṇanāṃ kartum arhati | kathambhūtasya ? yo viṣṇus tri-pṛṣṭhaṃ satyalokaṃ caskambha dhṛtavān | kim iti caskambha | yasmān traivikrame’skhalatā pratighāta-śūnyena svaraṃhasā sva-pāda-vegena tri-sāmya-rūpaṃ[1] sadanam adhiṣṭhānaṃ pradhānaṃ tasmād ārabhyoruadhikaṃ kampayānaṃ kampamānam, kampena yānaṃ yasyeti vā | ataḥ kāraṇāc caskambha | ā tri-pṛṣṭham iti vā cchedaḥ, satyalokam abhivyāpya yaḥ sarvaṃ dhṛtavān ity arthaḥ | tathā ca mantraḥ viṣṇor nu kam [ṛk.saṃ. 1.154.1][2] iti | asyārthaḥ—viṣṇor nu vīryāṇi kaṃ pravocam, kaḥ prāvocad ity arthaḥ | yaḥ pārthivāni rajāṃsy api vimame so’pi | yo viṣṇus tredhā vicakramāṇas trivikramaṃ kurvann uttaraṃ lokam askabhāyad avaṣṭabdhavān | kathambhūtam ? sadhastham | sahasya sadhādeśaḥ | tiṣṭhantīti sthāḥ, tatra-sthair devaiḥ saha vartamānam ity arthaḥ ||40||
***
[1] tri-sāmya-rūpam iti tri-guṇa-sāmya-lakṣaṇam adhiṣṭhāna-svarūpaṃ prakṛtir ity arthaḥ.
[2] viṣṇu-sūktasya prathama-ṛk cakravarti-ṭīkāyām pūrṇatayoddhṛtā.
Tab Content goes here
nāntaṃ vidāmy aham amī munayo 'grajās te
māyā-balasya puruṣasya kuto ’varā ye |
gāyan guṇān daśa-śatānana ādi-devaḥ
śeṣo ’dhunāpi samavasyati nāsya pāram ||2.7.41|| व
puruṣasya (Człowieka; viṣṇoḥ) māyā-balasya (tego, którego siłą jest Ułuda; māyā-vibhūteḥ) antam (kresu) aham (ja) na vidāmi (nie znam; vedmi tathā),
te (tobą; tava) agrajāḥ (zrodzeni przed) amī munayaḥ (ci wieszczowie; sanakādayaḥ ca na vidanti) [na vidanti] (nie znają),
daśa-śata-ānanaḥ (ten o tysiącu paszcz; sahasra-vadanaḥ) ādi-devaḥ (pierwszy Bóg) śeṣaḥ api (nawet Śesza; anantaḥ) asya (jego) guṇān (cechy) gāyan (wyśpiewujący; kīrtayan) adhunā (obecnie; sāmpratam api) pāram (granicy; sīmānam) na samavasyati (nie spotyka; prāpnoti),
[tataḥ] (a więc) ye avarāḥ (ci niżsi; apare lokāḥ) kutaḥ (skąd; kathaṃ vidanti)?
Tab Content goes here
yeṣāṃ sa eṣa bhagavān dayayed anantaḥ
sarvātmanāśrita-pado yadi nirvyalīkam |
te dustarām atitaranti ca deva-māyāṃ
naiṣāṃ mamāham iti dhīḥ śva-śṛgāla-bhakṣye ||2.7.42|| व
yadi (jeśli) sarva-ātmanā (z wszystkich sił) nirvyalīkam (szczerze / chętnie; niṣkapaṭaṃ yathā syāt tathā) āśrita-padaḥ (ten, którego siedziba jest schronieniem; yaiḥ āśrite pade caraṇe tasya saḥ gṛhīta-śaraṇaḥ san) saḥ eṣaḥ (ten ów) anantaḥ (Bezkresny) bhagavān (Bóg) yeṣām (którym) dayayet (okazałby łaskę; yān prati dayāṃ kuryāt),
te (ci) dustarām [api] (trudną do przebycia) deva-māyām (boską Ułudę; daivīṃ māyām) atitaranti ca (przekraczają; uttaranti),
eṣām (ich; niṣkapaṭaṃ bhagavac-caraṇāśritānām) śva-śṛgāla-bhakṣye (w tym co jest jadłem psów i szakali; kukura-śṛgālānāṃ khādya-svarūpe svīye putrādīnāṃ ca dehe) mama āham iti („ja”, „moje”) dhīḥ (myśli; buddhiḥ) na [bhavati] (nie powstaje).
yadi na ke ’pi vidanti tarhi kathaṃ mucyeran tat kṛpayaivety āha, yeṣām iti | dayayed dayāṃ kuryāt | te ca yadi niṣkapaṭam āśrita-caraṇāḥ bhavanti | te dustarāṃ deva-māyām atitaranti | cakārān māyā-vaibhavaṃ vidanti ca | atheti vā pāṭhaḥ | pratyakṣam eva teṣāṃ māyā taraṇam ity āha, naiṣām iti | śva-śṛgālānāṃ bhakṣye dehe |
Tab Content goes here
vedāham aṅga paramasya hi yoga-māyāṃ
yūyaṃ bhavaś ca bhagavān atha daitya-varyaḥ |
patnī manoḥ sa ca manuś ca tad-ātma-jāś ca
prācīnabarhir ṛbhur aṅga uta dhruvaś ca ||2.7.43|| व
[he] aṅga (miły!; he nārada),
aham hi (ja) paramasya (najwyższego; bhagavataḥ) yoga-māyām (jogiczną Ułudę) veda (znam; vedmi),
yūyam ca (i wy; sanaka-nāradādayaḥ), bhagavān bhavaḥ (i Bóg Bhawa; śivaḥ ca veda), atha (oto; evam) daitya-varyaḥ (najlepszy z synów Diti; daitya-kula-tilakaḥ prahlādaḥ), manoḥ (Manu; svāyambhuvasya) patnī ca (żona; śata-rūpāḥ ca), saḥ (ów; prasiddhaḥ) manuḥ ca (Manu; svāyambhūva-manuḥ), tat-ātma-jāḥ ca (i jego córka; priyavratottānapādau putrau kanyā devahūtiś ca), prācīnabarhiḥ (Pracinabarhi), ṛbhuḥ (Rybhu) aṅgaḥ (drogi; vena-pitā) uta dhruvaḥ ca (i Dhruwa) [veda] (zna),
antar-jñānābhāve’pi māyeyam iti jñānaṃ tat-kṛpayā bahūnām astīty āha—vedāham iti tribhiḥ | yūyam iti sanakādīn antarbhāvya bahutvam | daitya-varyaḥ prahlādaḥ | manuḥ svāyambhuvas tasya patnī śatarūpā ca | tad-ātmajāḥ priya-vratottānapādau putrau kanyāś ca[1] | prācīnabarhiṣo visarga-lopaś chāndasaḥ | aṅgo vena-pitā ||43||
***
[1] ākūtir devakūtiḥ prasūtir iti tisraḥ.
Tab Content goes here
ikṣvākur aila-mucukunda-videha-gādhi-
raghv-ambarīṣa-sagarā gaya-nāhuṣādyāḥ |
māndhātr-alarka-śatadhanvanu-rantidevā
devavrato balir amūrttarayo dilīpaḥ ||2.7.44|| व
ikṣvākuḥ (Ikszwaku), aila-mucukunda-videha-gādhi (Aila [Pururawas], Mućukunda, Wideha [Dźanaka], Gadhi [ojciec Wiśwamitry]), raghu-ambarīṣa-sagarāḥ (Raghu, Ambarisza, Sagara), gaya-nāhuṣa-ādyāḥ (Gaja, syn Nahuszy [Jajati] i inni,) māndhātṛ-alarka-śatadhanvanu-rantidevāḥ (Mandhatr [ojciec Mućukundy i Ambariszy], Alarka, Śatadhanwan, Rantidewa), devavrataḥ (Bhiszma; bhīṣmaḥ), baliḥ (Bali), amūrttarayaḥ (Amurtaraja), dilīpaḥ (Dilipa; ete cāpi viduḥ),
Tab Content goes here
saubhary-utaṅka-śibi-devala-pippalāda-
sārasvatoddhava-parāśara-bhūriṣeṇāḥ |
ye 'nye vibhīṣaṇa-hanūmad-upendra-datta-
pārtha-ārṣṭiṣeṇa-vidura-śrutadeva-varyāḥ ||2.7.45|| व
saubhari-utaṅka-śibi-devala-pippalāda-sārasvata-uddhava-parāśara-bhūriṣeṇāḥ (Saubhari, Utanka, Śibi, Dewala, Pippalada, Saraswata, Uddhawa, Paraśara, Bhuriszena) ye anye (i inni) vibhīṣaṇa-hanūmat-upendra-datta-pārtha-ārṣṭiṣeṇa-vidura-śrutadeva-varyāḥ (Wibhiszana, Hanuman, Upendra-datta [Śuka], Ardźuna, Arsztiszena, Widura, Śrutadewa; te varyāḥ mukhyā yeṣāṃ te api vidanti).
upendradattaḥ śukaḥ | vibhīṣaṇādayo varyā mukhyā yeṣāṃ te ||45||
Tab Content goes here
te vai vidanty atitaranti ca deva-māyāṃ
strī-śūdra-hūṇa-śabarā api pāpa-jīvāḥ |
yady adbhuta-krama-parāyaṇa-śīla-śikṣās
tiryag-janā api kim u śruta-dhāraṇā ye ||2.7.46|| व
strī-śūdra-hūṇa-śabarāḥ (kobiety, słudzy, Hunowie, Śabarowie) [tathā] pāpa-jīvāḥ (grzeszne istoty; pāpajīvinaḥ), tiryag-janāḥ api (zrodzeni ze zwierząt; gaja-śukādayaḥ) yadi (gdy) adbhuta-krama-parāyaṇa-śīla-śikṣāḥ (oddani temu, który cudownie kroczy, skłonni ku jego naukom; adbhutāḥ kramāḥ pāda-nyāsāḥ yasya hareḥ tat parāyaṇāḥ tad-bhaktāḥ teṣāṃ śīle śikṣā yeṣāṃ te bhakta-śiṣyāḥ bhavanti tarhi),
te api (ci również) deva-māyām vai (boską ułudę) vidanti (znają; jānanti eva) atitaranti ca (i przekraczają),
[tataḥ] ye (ci) śruta-dhāraṇāḥ (utrzymujący w uszach / znający Wedy / pamiętający to co usłyszą; śrutaṃ bhagavan-nāma-rūpādikaṃ te dhārayanti te) kim u (cóż [mówić o]; niścitam eva vidanti atitaranti ca)?
kiṃ bahunā sat-saṅgena sarve’pi vidantīty āha—te vā iti | adbhutāḥ kramāḥ pādanyāsā yasya hares tat-parāyaṇās tad-bhaktās teṣāṃ śīle śikṣā yeṣāṃ te tathā yadi bhavanti tarhi te’pi vidantīty arthaḥ | śruta-dhāraṇā[1] brāhmaṇās te deva-māyāṃ vidantīti kim u vaktavyam | śubheti pāṭhe śubhe bhagavato rūpe dhāraṇā mano-niyamanaṃ yeṣāṃ te vidantīti kim u vaktavyam ||46||
***
[1] “śubha-dhāraṇā” iti pāṭhe chando-bhaṅga ārṣaḥ.
Tab Content goes here
śaśvat praśāntam abhayaṃ pratibodha-mātraṃ
śuddhaṃ samaṃ sad-asataḥ param ātma-tattvam |
śabdo na yatra puru-kāraka-vān kriyārtho
māyā paraity abhimukhe ca vilajjamānā ||2.7.47|| व
śaśvat (zawsze) praśāntam (spokojna; sadā kṣobha-śūnyam), abhayam (bez strachu; yataḥ), samam (jednaka; bheda-śūnyam), pratibodha-mātram (jedynie przebudzenie; jñānaika-rasam), śuddham (czysta; nirmalam), sat-asataḥ param (z dala od bytu i niebytu; viṣaya-karaṇa-saṅga-śūnyam), ātma-tattvam (wiedza o jaźni; ātmanaḥ jñātuḥ svarūpam eva tat), yatra (gdzie; brahmani) śabdaḥ (słowo; āropitaḥ bhramātmakaḥ) puru-kāraka-vān (zawierające mnogość przypadków gramatycznych; bahu-kāraka-sādhyaḥ) kriyā-arthaḥ (którego przedmiot wyraża aktywności; utpatty-ādi catur-vidhaṃ kriyā-phalam) na [asti] (nie ma), māyā ca (Ułuda) [yasya] (którego) abhimukhe (w obliczu) [sthātum] (stać) vilajjamānā (zawstydzona; lajjitā iva) paraiti (odchodzi; dūrato ‘pasarati),
kiṃ tad-bhagavataḥ svarūpaṃ yasmin manodhāraṇāṃ vidhāya māyāṃ tarantīty apekṣāyām āha—śaśvad iti dvābhyām | yad brahmeti vidur munayas tad vai bhagavataḥ padaṃ svarūpam | kiṃ tad brahma tad āha | ajasraṃ nityam ca tat sukhaṃ ca viśokaṃ ceti | ajasra-sukhatve hetuḥ —śaśvat sadā praśāntam | ato nitya-sukha-rūpam | viśokatve hetuḥ—abhayam | tat kutaḥ ? yataḥ samaṃ bheda-śūnyam | ato’bhayam dvitīyād vai bhayaṃ bhavati iti śruteḥ | tat kutaḥ ? yataḥ pratibodha-mātraṃ jñānaikarasam | nanu jñānasyāpi nīla-pītādy-ākāreṇa cakṣur-ādi-karaṇa-bhedena ca bhedo dṛśyate, na | śuddhaṃ nirmalam | nanu darśito viṣaya-karaṇoparāga-rūpo[1] mala ity ata āha | sad-asataḥ paraṃ viṣaya-karaṇa-saṅga-śūnyam | vṛtter eva[2] tad-uparāgo na jñānasyeti bhāvaḥ | nanu tathāpi jñātrā saha bhedaḥ syāt | na, ātma-tattvam ātmano jñātuḥ svarūpam eva, tan na, tato bhinnam | nanu taṃ tv aupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi iti śabda-bodhatva-pratīteḥ kuto bodha-rūpatvaṃ tatrāha—śabdo na yatreti | āropita-nivṛttāv eva śabdasya vyāpāro na tad-bodha ity arthaḥ | nanu ca bhavatu nāma nirasta-bheda-jñāna-rūpatvād viśokatvaṃ, sukhasya tu nānā-kāraka-sādhya-kriyā-phalatvāt katham ajasra-sukhatvaṃ tasyety ata āha | yatra bahu-kāraka-sādhyaḥ kriyārthaḥ utpādyāpy avikārya-saṃskārya-rūpaṃ caturvidhaṃ[3] kriyā-phalaṃ ca nāsti | indriyair jñānāṃśābhivyaktir iva kriyābhir ānandāṃśābhivyakti-mātraṃ kriyate notpattyādikam iti bhāvaḥ | nanu utpattyādy-abhāve’pi[4] māyā-malāpākaraṇena vikāryatvam eva syād vrīhīṇām iva tuṣāpākaraṇenety āśaṅkyāha | māyā’bhimukhe sthātuṃ vilajjamāneva yasmāt paraiti dūrato’pasarati ||47||
***
[1] viṣaya-karaṇoparāgeti | viṣayo rūpādir grāhyaḥ | karaṇaṃ sādhanaṃ cakṣur-ādi | uparāgo grāhyatvena svīkāraḥ | tad uktam—dṛśyānurañjitaṃ draṣṭṛ dṛśyaṃ draṣṭr anurañjitaṃ | ahaṃ-vṛttyobhayaṃ raktaṃ tan-nāśo’dvaita ātmanaḥ || iti |
[2] vṛtter eva tad-uparāga iti | vṛtteś cakṣur-ādi-vṛtter darśana-śravaṇāder vyāvahārika-jñānasya uparāga āraktatvam
[3]cātur-vidham iti | nātra ghaṭaṃ karoti kulāla ity atra utpādyaṃ kriyā-phalaṃ | cakṣuṣā rūpaṃ paśyatīty atra āpyaṃ | somaṃ suneti somapā ity atra vikāryaṃ | saṃskāraś ca trividhaḥ, tatra prāktana-puṇyātiśaya-janyaḥ sukha-viśeṣa ādyaḥ | dvitīyo malāpākaraṇa-rūpaḥ | tṛtīyo guṇādhāna-rūpaḥ | rājyaṃ prāpnoti dharmiṣṭha ity ādyaṃ saṃskāryaṃ | rajako vastraṃ kṣālayatīti dvitīyaṃ | vastraṃ rañjayatīti tṛtīyam |
[4] utpatty-ādīti ādinā prāpti-vikṛti-saṃskāryāṇāṃ grahaṇam.
Tab Content goes here
tad vai padaṃ bhagavataḥ paramasya puṃso
brahmeti yad vidur ajasra-sukhaṃ viśokam |
sadhryaṅ niyamya yatayo yam akarta-hetiṃ
jahyuḥ svarāḍ iva nipāna-khanitram indraḥ ||2.7.48|| व
yat brahma iti („oto brahman”) [munayaḥ] (mędrcy) viduḥ (wiedzą) tat vai (to zaiste) paramasya (najwyższego) puṃsaḥ (Człowieka) bhagavataḥ (Boga) padam (siedziba; prāthamika-svarūpam) [tat ca brahma] ajasra-sukham (nieprzerwana błogość; nityaṃ tat sukhaṃ ca) viśokam (bez rozpaczy; śoka-rahitam).
sadhryak (wiodące we właściwym kierunku / przyjaciela [umysł]; ātmanaḥ sahacaraṃ manaḥ) yam (które; bhagavantaṃ prati) niyamya (opanowawszy; yasmin sthirīkṛtya),
yatayaḥ (ci, którzy się silą; yatna-śīlāḥ) svarāṭ (samowładny; svayam eva parjanya-rūpeṇa virājamānaḥ yad vā daridraḥ) indraḥ (Indra; samṛddhaḥ san) nipāna-khanitram (szpadel do kopania studni; kūpasya khanana-sā-hanaṃ) iva (niczym) akarta-hetim (niedziałający instrument; kartaḥ bhedaḥ tan-nirāsaḥ akartaḥ tatra hetiṃ sādhanaṃ) jahyuḥ (porzuciłby; tyajeyuḥ).
tasmād evambhūte bhagavati niyamita-manasāṃ kṛtārthānāṃ na kim api kṛtyam astīty āha | sahāñcatīti sadhryaṅ sahacaraṃ sano yaṃ prati niyamya yasmin sthirīkṛtya yatayo yatna-śīlāḥ karto bhedas tan-nirāso’kartas tatra hetiṃ sādhanaṃ jahyus tyajeyuḥ | anupayogāt tan nādriyanta ity arthaḥ | upayogābhāvena sādhanānādare dṛṣṭāntaḥ—nipīyate’sminn iti nipānaṃ kūpas tasya khanitraṃ khanana-sādhanaṃ yathā svarāṭ svayam eva parjanya-rūpeṇa virājamāna indro nādatte tadvad iti | yad vā svenaiva rājata iti svarāṭ daridraḥ sa yathā indraḥ samṛddhaḥ san karma-kāradaśāyāṃ gṛhītaṃ nipāna-khanitraṃ jahāti tadvad ity arthaḥ ||48||
Tab Content goes here
sa śreyasām api vibhur bhagavān yato 'sya
bhāva-svabhāva-vihitasya sataḥ prasiddhiḥ
dehe sva-dhātu-vigame 'nuviśīryamāṇe
vyomeva tatra puruṣo na viśīryate ‘jaḥ ||2.7.49|| व
saḥ (ów) bhagavān (Bóg) śreyasām (pomyślności; phalānām) vibhuḥ api (władny; dātā bhavati) bhāva-svabhāva-vihitasya (powstałego z stanów i natury rzeczy; bhāvānāṃ brāhmaṇādīnāṃ svabhāvaiḥ śama-damādibhiḥ viśeṣaṇaiḥ vihitasya, yad vā bhāvānāṃ mahad-ādīnāṃ svabhāvena pariṇāmena vihitasya) asya (tego) sataḥ (bytu; śubhasya karmaṇaḥ) yataḥ (z którego; yasmāt pravartakāt bhagavataḥ) prasiddhiḥ (doskonałość).
[yataḥ] ajaḥ (niezrodzony) [tataḥ] puruṣaḥ (Człowiek; jīvaḥ) sva-dhātu-vigame (gdy odchodzi we własne elementy; svāraṃbhaka-dhātunāṃ bhūtānāṃ vigame viyoge sati) dehe (gdy ciało) anuviśīryamāṇe (gdy się rozpuszcza; śīrṇī-bhute sati) tatra (tam; dehe) vyoma iva (jak przestwór; tena dehena saha) na viśīryate (nie rozpuszcza się; kṣīṇo na bhavati).
evaṃ tāvad ajasra-sukhaṃ viśokaṃ brahmaiva bhagavataḥ svarūpaṃ tat-prāptānāṃ ca na prāpyaṃ kṛtyaṃ vā kiṃcid astīty uktam | idānīṃ tataḥ prāk sa eva sarva-phala-dātā sarva-karma-pravartakaś cety āha | sa eva śreyasāṃ phalānāṃ vibhur dātāpi | tatra hetuḥ—bhāvānāṃ brāhmaṇādīnāṃ svabhāvaiḥ śama-damādibhir viśeṣaṇair vihitasyāsya sataḥ śubhasya karmaṇo yataḥ pravartakāt prasiddhiḥ | yad vā bhāvānāṃ mahad-ādīnāṃ svabhāvena pariṇāmena vihitasya sataḥ kāryasya prasiddhiḥ | sa eva svargādīnāṃ dātety arthaḥ | nanu karma-kartur mṛtasya kathaṃ svargādi-phalaṃ syāt tatrāḥa | svārambhaka-dhātūnāṃ[1] bhūtānāṃ vigame viyoge sati anv anu viśīryamāṇe’pi dehe tatra-sthaṃ vyomeva yas tena saha na viśīryate | yato’jas tena saha na jātaḥ tasya puruṣasya śreyasāṃ prabhur ity arthaḥ ||49||
***
[1] svārambhakāṇāṃ pṛthivy-ādi-mahā-bhūtānām ity arthaḥ.
Tab Content goes here
so 'yaṃ te ’bhihitas tāta
bhagavān viśva-bhāvanaḥ |
samāsena harer nānyad
anyasmāt sad asac ca yat ||2.7.50||
[he] tāta (drogi!; he vatsa),
saḥ ayam (ten ów) bhagavān (Bóg) viśva-bhāvanaḥ (wyobrażenie wszystkiego) te (tobie; tubhyam) samāsena (w skrócie; samkṣeptaḥ) abhihitaḥ (przedstawiony; mayā kathitaḥ),
sat asat ca (byt i niebyt) yat (które; kāryāṃ kāraṇaṃ ca) anyasmāt (od innego; sad-asadbhyāṃ bhinnāt) hareḥ (od Hariego) anyat (inne; bhinnam) na [asti] (nie jest).
adhyāya-trayasyārtham upasaṃharati | so’yaṃ te samāsena saṃkṣepeṇābhihitaḥ | tam evāha | sad-asat-kāryaṃ kāraṇaṃ ca harer anyan na bhavati | nanu hares tad-avyatireke tad-gatavikāra-prasaṅgaḥ syāt, na | anyasmāt kāraṇabhūto hariḥ kāryād vyatirikta ity arthaḥ ||50||
Tab Content goes here
idaṃ bhāgavataṃ nāma
yan me bhagavatoditam |
saṅgraho 'yaṃ vibhūtīnāṃ
tvam etad vipulī-kuru ||2.7.51||
idam (ta; catuḥ-śloki-rūpam) bhāgavatam (Bhagawatą) nāma (nazywana) yat (która) me (mnie; mahyam) bhagavatā (przez Boga) uditam (wypowiedziana; kathitam),
ayam (to) vibhūtīnām (wszechmocy; bhagavad-vibhūtīnām) saṅgrahaḥ (podsumowanie; udritaḥ) tvam (ty) etat (ją) vipulī-kuru (uczyń szerokim; sarvatra vistārayaḥ).
ayaṃ ca vibhūtīnāṃ saṃgraha uditaḥ ||51||
Tab Content goes here
yathā harau bhagavati
nṛṇāṃ bhaktir bhaviṣyati |
sarvātmany akhilādhāre
iti saṅkalpya varṇaya ||2.7.52||
yathā (dzięki temu; varṇitena) sarva-ātmani (do jaźni wszystkich; sarva-svarūpe) akhila-ādhāre (do ostatecznego wsparcia; sarvāśraya-bhūte) bhagavati (do Boga) harau (do Hariego) nṛṇām (ludzi; manuṣyāṇām) bhaktiḥ (oddanie) bhaviṣyati (powstanie) iti (oto),
[tena prakāreṇa] (dlatego) saṅkalpya (postanowiwszy / ustaliwszy / rozważywszy; saṃcintya hari-līlā-prādhānyena śrī-bhāgavataṃ), varṇaya (opisz).
yathā varṇitena nṛṇāṃ bhaktir bhaviṣyatīty evaṃ saṃkalpya saṃcintya tathā hari-līlā-prādhānyena śrīmad-bhāgavataṃ varṇaya | na tu bhakti-rasa-vighātena kevalaṃ tattvam ity arthaḥ ||52||
Tab Content goes here
māyāṃ varṇayato 'muṣya
īśvarasyānumodataḥ |
śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṃ
māyayātmā na muhyati ||2.7.53||
amuṣya (tego; kathitānurūpasya) īśvarasya (Boga; bhagavataḥ) māyām (o Ułudzie; māyā-sambandhinīm api līlām) śraddhayā (z wiarą; bhaktyā) nityam (stale) varṇayataḥ (opisującego; sadā kīrtayataḥ), śṛṇvataḥ (słuchającego; sadā ākarṇayataḥ) anumodataḥ (sympatyzującego; abhinandayataḥ puṃsaḥ) ātmā (jaźń; jīvaḥ) māyayā (Ułudą) na muhyati (nie jest mroczona; naiva mohito bhavati).
nanu līlā māyāśrayā kiṃ tad-varṇanenety ata āha—māyām iti ||53||
Tab Content goes here
iti śrīmad-bhāgavate mahā-purāṇe
brahma-sūtra-bhāṣye
pārama-haṃsyāṃ saṃhitāyāṃ
vaiyāsikyāṃ
dvitīya-skandhe catuḥ-śloka-bhāgavate
bhāgavata-saṅgraho nāma
saptamo ‘dhyāyaḥ ||2.7||
Oto w chwalebnej wielkiej puranie Bhagawata,
w komentarzu do Sutr wedanty,
w piśmie najlepszych z ascetów,
w utworze syna Wjasy,
w drugiej księdze, w Bhagawatcie w czterech strofach,
rozdział siódmy zatytułowany
„Bhagawata w skrócie”.