Autor
Opracowanie (indika 2026):
(tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz
भागवतपुराणम्
Bhāgavata-purāṇam
Purana Bhagawata
Księga 2 (dvitīya-skandhaḥ)
Opis natury Człowieka (puruṣa-saṃsthā-varṇanam)
Rozdział 2.2 (dvitīyo ‘dhyāyaḥ)
Ścieżka jogi (yoga-mārga-muktiḥ)
Streszczenie rozdziału:
1-7
śrī-śuka uvāca
evaṃ purā dhāraṇayātma-yonir
naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt |
tathā sasarjedam amogha-dṛṣṭir
yathāpyayāt prāg vyavasāya-buddhiḥ ||2.2.1|| त्रि
ātmayoniḥ (ten, którego łonem jest on sam / Samozrodzony / Brahma; brahmā) evam (w ten sposób) dhāraṇayā (dzięki dzierżeniu) [hareḥ] tuṣṭāt (z zadowolenia [Hariego]) purā (wcześniej) naṣṭām (zniszczoną) smṛtim (pamięć; sṛṣṭi-smṛtim) pratyavarudhya (odzyskawszy; labdhvā),
vyavasāya-buddhiḥ (ten, który zdecydował w swym rozumie; vyavasāyātmikā karma-sādhikā buddhiḥ yasya) amogha-dṛṣṭiḥ (ten, którego wzrok nie zawodzi; amoghā avyarthā dṛṣṭaḥ yasya tathā-bhūtaḥ san) apyayāt (od zniszczenia; pralauāt) prāk (wcześniej; purvā) idam (ten [świat]; viśvam) yathā (jak; āsīt), tathā (tak też) sasarja (wyemanował; sṛṣṭavān).
dvitīye tu tataḥ sthūla-dhāraṇāto jitaṃ manaḥ |
sarva-sākṣiṇi sarveśe viṣṇau dhāryam itīryate ||*||
dṛśyālambana-rūpaivam uktā vairāja-dhāraṇā |
ihocyate tu tat-sādhyā sarvāntaryāmi-dhāraṇā ||*||
tatra tāvat pūrvokta-dhāraṇāyā avāntara-phalam āha—evaṃ yā dhāraṇā tayā tuṣṭād dhareḥ purā pralaya-samaye naṣṭāṃ sṛṣṭi-smṛtiṃ pratyavarudhya labdhvā brahmā apyayāt prāg idaṃ viśvaṃ yathāsīt tathā sasarja | vyavasāyātmikā buddhir yasya saḥ | ata evāmoghā dṛṣṭir yasyeti | atas tayā dhāraṇayā viśva-sṛṣṭi-sāmarthyaṃ bhavati ||1||
Tab Content goes here
śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā
yan nāmabhir dhyāyati dhīr apārthaiḥ |
paribhramaṃs tatra na vindate ’rthān
māyāmaye vāsanayā śayānaḥ ||2.2.2|| त्रि
apārthaiḥ (nie niosącymi znaczenia; artha-śūnyaiḥ) nāmabhiḥ (nazwami; svargādi-nāmabhiḥ) dhīḥ (myśl; sādhakasya buddhiḥ) dhyāyati (rozmyśla; tat-tad-icchāṃ karoti iti),
yat hi (co zaiste) [tat] śābdasya (słowa; śabda-mayasya) brahmaṇaḥ (Wedy; vedasya) eṣaḥ panthā (oto droga; karma-phala-bodhana-prakāraḥ),
vāsanayā (ideami; sukha-vāsanayā) śayānaḥ (śpiący; svapnān paśyan iva) tatra (tam) māyā-maye (w uczynionym z Ułudy; pathi) paribhraman (wędrujący; vicaran) arthān (przedmiotów; niravasyaṃ sukham) na vindate (nie znajduje; naiva labhate).
śrīdharaḥ : upāsanā-phalād api viraktasya śuddhātma-dhāraṇāyām adhikāraḥ | ato vairāgyārthaṃ sarvaṃ karma-phalaṃ nindati | śābdaṃ śabda-mayam brahma veda | tasya eṣa panthāḥ karma-phala-bodha-prakāraḥ | ko’sau ? artha-śūnyair eva svargādi-nāmabhiḥ sādhakasya dhīr dhyāyati tat-tad-icchāṃ karotīti yat | apārthatvam evāha—tatra māyāmaye pathi sukham iti vāsanayā śayānaḥ svapnān paśyann iva paribhramann arthān na vindati | tat-tal-lokaṃ prāpto’pi niravadyaṃ sukhaṃ na labhata ity arthaḥ ||2||
Tab Content goes here
ataḥ kavir nāmasu yāvad arthaḥ
syād apramatto vyavasāya-buddhiḥ |
siddhe 'nyathārthe na yateta tatra
pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ ||2.2.3|| त्रि
ataḥ (zatem) kaviḥ (mędrzec / poeta; paṇḍitaḥ) nāmasu (w imionach; nāma-mātreṣu bhogyeṣu) yāvat arthaḥ (jak wielka treść; yāvatā arthena arthaḥ deha-nirvāhaḥ yasya tathā-bhūtaḥ) syāt (by była; bhavet),
apramattaḥ (nie będąc omroczonym; tāvan mātre ‘pi anāsaktaḥ) vyavasāya-buddhiḥ (mając stanowczy rozum; nedaṃ sukham iti niścayavān) tatra (tutaj; tasmin) arthe (gdy treść), anyathā (w innym razie) siddhe (gdy osiągnięta [loc.abs.]; sati), tatra (tam; prayatne) pariśramam (trud) samīkṣamāṇaḥ (widzący; paśyan) na yateta (oby nie starał się; yatnaṃ na kuryāt).
śrīdharaḥ : tarhi sarvathā karma-phala-tyāge sadya eva deha-pātaḥ syād ity āśaṅkyāha | ataḥ kavir nāmasu nāma-mātreṣu bhogyeṣu yāvatārthenārtho deha-nirvāho yasya sa tathā-bhūtaḥ syāt | apramattas tāvan mātre’py anāsaktaḥ | vyavasāya-buddhir nedaṃ sukham iti niścayavān | tadāpi tatratasminn arthe’nyathaiva siddhe sati tatra yatne pariśramaṃ paśyan na yateta ||3||
Tab Content goes here
satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsair
bāhau svasiddhe hy upabarhaṇaiḥ kim |
saty añjalau kiṃ purudhānna-pātryā
dig-valkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ ||2.2.4|| त्रि
kṣitau satyām (gdy jest ziemia [loc.abs.]), kaśipoḥ (łoża; śayāyāḥ) prayāsair (z wysiłków) kim (cóż po)?
sva-siddhe hi (gdy jest samo z siebie; svataḥ-siddhe) bāhau [sati] (gdy jest ramie [loc.abs.]) upabarhaṇaiḥ (z poduszek; ucchīrṣakaiḥ) kim (cóż po)?
añjalau sati (gdy są złożone dłonie [loc.abs.]) purudhā (różnorodnie; baṇḍha-prakārayā) anna-pātryā (z naczynia do jadła; bhojana-pātreṇa) kim (cóż po)?
dig-valkalādau sati (gdy są kierunki, kora i inne [loc.abs.]) dukūlaiḥ (z dobrej jakości tkanin; kṣauma-vastrādibhiḥ) kim (cóż po)?
śrīdharaḥ : anyathā-siddhim āha dvābhyām—satyām iti | kaśipoḥ śayyāyāḥ | svataḥ siddhe bāhau sati upabarhaṇair ucchīrṣakaiḥ | purudhā bahu-prakārayānna-pātryā bhojana-pātreṇa ||4||
Tab Content goes here
cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ
naivāṅghripāḥ para-bhṛtaḥ sarito 'py aśuṣyan |
ruddhā guhāḥ kim ajito ’vati nopasannān
kasmād bhajanti kavayo dhana-durmadāndhān ||2.2.5|| व
pathi (na drodze) cīrāṇi (zużytych szat; vastra-khaṇḍāni) kim na santi (czy nie ma)?
para-bhṛtaḥ (odżywiające innych; parān vibhrati phalādibhiḥ puṣṇanti ye tathā-bhūtāḥ) aṅghripāḥ (pijące stopami / drzewa; vṛkṣāḥ) bhikṣām (jałmużną) na eva diśanti [kim] (czy nie obdarzają; yacchanti)?
saritaḥ api (czy rzeki; nadyaḥ) aśuṣyan (wyschły)?
guhāḥ (jaskinie; giriguhāḥ) ruddhāḥ (zamknięte) [kim] (czy)?
ajitaḥ (Niezwyciężony; viṣṇuḥ) upasannān (czcicieli; āśritān) kim na avati (czyż nie chroni; pālayati)?
[tataḥ] (a zatem) kavayaḥ (uczeni; paṇḍitāḥ) kasmāt (dlaczego; kim artham) dhana-durmada-andhān (oślepionych i szalonych bogactwem; dhanaiḥ naṣṭa-vivekān) bhajanti (wielbią)?
nanu dik-sad-bhāvo nāma nagnatvam eva, valkalam annaṃ toyaṃ vāsa-sthānaṃ tu yācñā-prayatnaṃ vinā kathaṃ prāpyeta tatrāha | cīrāṇi vastra-khaṇḍāni parān bibhrati puṣṇanti phalādibhir ye | guhāḥ giri-daryaḥ | nanu kadācid eṣām alābhe kiṃ kāryaṃ tatrāha ajito harir upasannān śaraṇāgatān kiṃ nāvati na rakṣati | kiṃ-śabdasya pūrvatrāpi sambandhaḥ | dhanena yo durmadas tenāndhān naṣṭa-vivekān ||5||
Tab Content goes here
evaṃ sva-citte svata eva siddha
ātmā priyo 'rtho bhagavān anantaḥ |
taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta
saṃsāra-hetūparamaś ca yatra ||2.2.6|| त्रि
evam (w ten sposób; viraktaḥ san) sva-citte (w swym umyśle; nijāntaḥ-karaṇe) svataḥ eva (zaiste z siebie) siddhaḥ (doskonała) ātmā (jaźń; paramātmā) priyaḥ (ukochana) arthaḥ (treść; satyaḥ) bhagavān (Bóg; bhajanīya-guṇaḥ) anantaḥ (Bezkresny; nityaḥ ya evam-bhūtaḥ),
tam (jego) niyata-arthaḥ (ten dla którego treść jest ustalona / powściągnięta; niścita-svarūpaḥ) nirvṛtaḥ [san] (ten, który zawrócił; tad-anubhavānandena yuktaḥ) bhajeta (wielbi).
yatra ca (w którym; yasmin bajane sati) saṃsāra-hetu-uparamaḥ (przyczyna przejawy jest zatrzymana; saṃsārasya hetoḥ avidyāyāḥ uparamaḥ nāśaḥ bhavati).
tadā tena kiṃ kartavyaṃ haris tu sevya ity āha—evaṃ viraktaḥ saṃs taṃ bhajeta | bhajanīyatve hetavaḥ | sva-citte svata eva siddhaḥ | yata ātmā ata eva priyaḥ | priyasya ca sevā sukha-rūpaiva | arthaḥ satyo na tv anātmavin mithyā | bhagavān bhajanīya-guṇaś ca anantaś ca nityaḥ | ya evaṃbhūtas taṃ bhajeta | niyatārtho niścita-svarūpaḥ | tad-anubhavānandena nirvṛtaḥ sann iti svataḥ-sukhātmatvaṃ darśitam | kiṃ ca yatra yasmin bhajane sati saṃsāra-hetor avidyāyā uparamo nāśo bhavati ||6||
Tab Content goes here
kas tāṃ tv anādṛtya parānucintām
ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt |
paśyañ janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ
sva-karmajān paritāpāñ juṣāṇam ||2.2.7|| त्रि
paśūn (zwierzętami; karmajaḍān) ṛte (poza; vinā), kaḥ (kto) nāma (z imienia; janaḥ) vaitaraṇyām (w Waitarani; vaitaraṇī yama-dvāra-sthā nadī tat tulyatvāt saṃsṛtiḥ vaitaraṇī tasyām) patitam (upadłych) sva-karmajān (zrodzone z własnego czynu; nija-karma-janitān) paritāpān (cierpienie; ādhyātmikādi-kleśān) juṣāṇam (kosztujących; sevamānam) janam (ludzi) paśyan (widzący; dṛṣṭvā),
tām tu (owo; tathā-bhūtām) para-anucintām (rozmyślaniem o najwyższym / troską o innych; parasya hareḥ dhāraṇām) anādṛtya (wzgardziwszy),
asatīm (niebytem; viṣaya-cintām) kuryāt (by się zajmował; na ko ‘pi).
śrīdharaḥ : etad evānya-cintā-nindayā draḍhayati— ka iti | tāṃ tathābhūtāṃ parasya harer anucintāṃ dhāraṇām anādṛtya paśūn karma-jaḍān vinā | yathā paśur evāyaṃ sa devānām iti śruteḥ | asatīṃ viṣaya-cintāṃ ko nāma kuryāt | tayā cintayā vaitaraṇyāṃ patitaṃ, tatra ca sva-karmajān ādhyātmikādi-kleśān sevamānaṃ janaṃ paśyan | vaitaraṇī yamasya dvāra-sthā nadī tat-tulyatvāt saṃsṛtir vaitaraṇī ||7||
Tab Content goes here
kecit sva-dehāntar-hṛdayāvakāśe
prādeśa-mātraṃ puruṣaṃ vasantam |
catur-bhujaṃ kañja-rathāṅga-śaṅkha-
gadā-dharaṃ dhāraṇayā smaranti ||2.2.8|| उ
kecit (niektórzy; viralāḥ) sva-deha-antaḥ-hṛdaya-avakāśe (w przestrzeni serca wewnątrz swego ciała; sva-dehasya antaḥ madhyaḥ yat hṛdayaṃ tatra yaḥ avakāśaḥ tasmin) vasantam (mieszkającego) prādeśa-mātram (rozmiaru piędzi; prādeśaḥ tarjany-aṅguṣṭhayoḥ vistāraḥ sa eva mātrā pramāṇaṃ yasya taṃ hṛdaya-parimāṇam) catur-bhujam (czteroramiennego) kañja-ratha-aṅga-śaṅkha-gadā-dharam (dzierżącego lotos, koło, muszlę i maczugę; kañjaṃ padmaṃ rathāṅgaṃ cakraṃ śaṅkhaṃ gadāṃ ca dharati yaḥ tam) puruṣam (Człowieka) dhāraṇayā (przez dzierżenie) smaranti (rozpamiętują; cintayati).
tām eva dhāraṇāṃ sa-viśeṣaṇām āha—kecid iti ṣaḍbhiḥ | sva-dehasyāntarmadhye tad-dhṛdayaṃ tatra yo’vakāśas tasmin vasantam | prādeśas tarjany-aṅguṣṭhayor vistāraḥ, sa eva mātrā pramāṇaṃ[1] yasyeti hṛdaya-parimāṇaṃ tatropacaryate | kañjaṃ padmam | rathāṅgaṃ cakram ||8||
***
[1] śrutau tu’aṅguṣṭha-mātraṃ puruṣaṃ madhya ātmani saṃsthitaṃ’ ity uktam | ubhayatra hṛdaya-kamalāpekṣayā vyāpakasyaiva sūkṣmatvaṃ vivakṣitam |
Tab Content goes here
prasanna-vaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ
kadamba-kiñjalka-piśaṅga-vāsasam |
lasan-mahā-ratna-hiraṇmayāṅgadaṃ
sphuran-mahā-ratna-kirīṭa-kuṇḍalam ||2.2.9|| ज
prasanna-vaktram (na mającego radosne oblicze; praphullānanam) nalina-āyata-īkṣaṇam (na mającego oczy niczym długie [płatki] lotosu; nalinaṃ praphullaṃ padmaṃ tadvat āyate dīrghe locane yasya tam) kadamba-kiñjalka-piśaṅga-vāsasam (na mającego żółte szaty jak pręciki kadamby; kadamba-kusumasya kiñjalkaḥ keśaraḥ tadvat piśaṅge pīte vāsasī vasane yasya tam) lasat-mahā-ratna-hiraṇmaya-aṅgadam (na mającego złote bransolety z błyszczącymi klejnotami; lasanti ujjvalāni mahā-ratnāni yeṣu tāni svarṇa-mayāni aṅgadāni alaṅkārāḥ yasya tam) sphurat-mahā-ratna-kirīṭa-kuṇḍalam (na mającego kolczyki i diadem świecące wielkimi klejnotami; sphuranti dīptimanti mahā-ratnāni tan-mayānti kirīṭa-kuṇdalāni yasya tam),
nalinaṃ padmaṃ tadvat prasanne āyate dīrghe īkṣaṇe yasya | kadamba-kusumasya kiñjalkāḥ kesarās tadvat piśaṅge pīte vāsasī yasya | lasanti mahā-ratnāni yeṣu tāni suvarṇamayāny aṅgadāni yasya | sphuranti ca tāni mahā-ratnāni ca tan-mayāni kirīṭa-kuṇḍalāni yasya ||9||
Tab Content goes here
unnidra-hṛt-paṅkaja-karṇikālaye
yogeśvarāsthāpita-pāda-pallavam |
śrī-lakṣaṇaṃ kaustubha-ratna-kandharam
amlāna-lakṣmyā vanamālayācitam ||2.2.10|| ज
unnidra-hṛt-paṅkaja-karṇikā-ālaye (na przestrzeni słupka lotosu serca rozbudzonego; unnidraṃ vikasitaṃ yat hṛt-padmaṃ tasya karṇikaiva ālayaḥ sthānaṃ tasmin) yogeśvara-āsthāpita-pāda-pallavam (na tego który ma, pąk stóp umieszczony przez władców jogi; yogeśvaraiḥ āsthāpitau pāda-pallavau yasya tam) śrī-lakṣaṇaṃ (na mającego znak Fortuny; śrīr eva lakṣma cihnaṃ tad yuktam) kaustubha-ratna-kandharam (na tego, na którego szyi jest klejnot Kaustubha; kaustubha-ratnaṃ kandharāyāṃ yasya tam) amlāna-lakṣmyā vanamālayā ācitam (na udekorowanego leśnym wieńcem o niewiędnącym pięknie; amlānā lakṣmīḥ śobhā yasyāḥ tayā yuktam),
unnidraṃ vikasitaṃ yad dhṛt-paṅkajaṃ tasya karṇikaivālayaḥ sthānaṃ tasmin | yogeśvarair āsthāpitau pāda-pallavau yasya | śrīr eva lakṣma cihnaṃ tad-yuktam | pāmādi-vihito matv-arthīyo na-pratyayaḥ | kaustubha-ratnaṃ kandharāyām yasya | amlānā lakṣmīḥ śobhā yasyās tayā vana-mālayā ācitaṃ vyāptam ||10||
Tab Content goes here
vibhūṣitaṃ mekhalayāṅgulīyakair
mahā-dhanair nūpura-kaṅkaṇādibhiḥ |
snigdhāmalākuñcita-nīla-kuntalair
virocamānānana-hāsa-peśalam ||2.2.11|| ज
[tathā] (następnie) mekhalayā (pasem) mahā-dhanaiḥ (wielkimi kosztownościami; bahu-mūlyaiḥ) aṅgulīyakaiḥ (pierścieniami) nūpura-kaṅkaṇa-ādibhiḥ (bransoletami na kostkach i na ramionach itd.) vibhūṣitam (na ozdobionego), snigdha-amala-ākuñcita-nīla-kuntalaiḥ (z gęstymi, nieskazitelnymi, kręconymi, ciemno-czarnymi włosami; snigdhāḥ amalā ākunthitāḥ nīlāḥ ye kuntalāḥ keśāḥ taiḥ) virocamāna-ānana-hāsa-peśalam (na mającego uroczy uśmiech na jaśniejącym obliczu; śobhamāne ānane yaḥ hāsaḥ tena sundaram),
snigdhatvādi-viśiṣṭaiḥ kuntalair virocamāne ānane yo hāsas tena peśalaṃ sundaram ||11||
Tab Content goes here
adīna-līlā-hasitekṣaṇollasad-
bhrū-bhaṅga-saṃsūcita-bhūry-anugraham |
īkṣeta cintā-mayam enam īśvaraṃ
yāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate ||2.2.12|| ज
adīna-līlā-hasita-īkṣaṇa-ullasat-bhrū-bhaṅga-saṃsūcita-bhūri-anugraham (na tego, którego wielka łaskawość sugerowana jest w jaśniejącym wygięciu brwi i śmiejących się niezrównaną zabawą oczach; adīnam udāraṃ yal-līā-hasitaṃ tena yad-īkṣaṇaṃ tasmin ullasantaḥ ye bhrū-bhaṅgāḥ bhrū-vikṣepāḥ taiḥ saṃsūcitaḥ bhūriḥ anugrahaḥ yena tam) cintā-mayam (na tego który uczyniony jest z rozmyślania; cintayā āvirbhavantam) enam (na tego) īśvaram (na władcę) yāvat (jak dalece) manaḥ (umysł) dhāraṇayā (przez dzierżenie) avatiṣṭhate (spoczywa; ciṣṭhati tāvat) īkṣeta (oby patrzył; paśyet).
adīnam udāraṃ yal-līlā-hasitaṃ tena yad īkṣaṇaṃ tasminn ullasanto yo bhrū-bhaṅgā bhrū-vikṣepās taiḥ saṃsūcito bhūrir anugraho yena | cintāmayaṃ cintayā āvirbhavantam ||12||
Tab Content goes here
ekaikaśo ’ṅgāni dhiyānubhāvayet
pādādi yāvad dhasitaṃ gadā-bhṛtaḥ |
jitaṃ jitaṃ sthānam apohya dhārayet
paraṃ paraṃ śuddhyati dhīr yathā yathā ||2.2.13|| ज
gadā-bhṛtaḥ (dzierżcy maczugi; gadā-dharasya hareḥ) pāda-ādi (począwszy od stóp; caraṇa-prabhṛti) hasitam (uśmiechniętej) yāvat (aż do; paryantam) aṅgāni (części ciała) eka-ekaśaḥ (jedno po drugim; pratyekaḥ) dhiyā (myślą) anubhāvayet (oby wyobrażał sobie; dhyāyet),
jitam jitam (każde zdobyte; ayatnataḥ sphuritam) sthānam (miejsce; pāda-gulphādi sthānam avayavam) apohya (porzuciwszy; tyaktvā),
dhīḥ (myśl) yathā yathā (jak tylko) śuddhyati (staje się czysta; niścalā bhavati),
[tathā] (wówczas) param param (coraz dalej; jaṅghājanvādi aṅgam) dhārayet (oby dzierżył; dhyāyet).
Tab Content goes here
yāvan na jāyeta parāvare 'smin
viśveśvare draṣṭari bhakti-yogaḥ |
tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ
kriyāvasāne prayataḥ smareta ||2.2.14|| त्रि
yāvat (dopóki) para-avare ( w wyższym i niższym; pare brahmādayaḥ avare kaniṣṭhā yasmāt tasmin) draṣṭari (w obserwatorze; sarvasākṣiṇi) asmin (w tym) viśva-īśvare (we władcy świata; jatat-patau) bhakti-yogaḥ (joga oddania; prema-lakṣaṇaḥ) na jāyeta (nie narodzi się; na bhavet),
tāvat (dopóty) kriyā-avasāne (w zaprzestaniu działań; āvaśyaka-karmānuṣṭhānānantaram) prayataḥ (oby się starał; san),
puruṣasya (Człowieka; bhagavataḥ) sthavīyaḥ (gęstą; atisthūlam) rūpam (postać) smareta (oby pamiętał; dhyāyet).
pūrvokta-vairāja-dhāraṇāyā etad dhāraṇāṅgatvam āha— yāvad iti | pare brahmādayo’vare yasmāt | kutaḥ ? viśveśvare draṣṭari na tu dṛśye, caitanya-ghanatvāt | bhakti-yogaḥ prema-lakṣaṇaḥ | kriyāvasāne āvaśyaka-karmānuṣṭhānānantaram | anena karmāpi bhakti-yoga-paryantam evety uktam | prayato niyama-tat-paraḥ ||14||
Tab Content goes here
sthiraṃ sukhaṃ cāsanam āsthito yatir
yadā jihāsur imam aṅga lokam |
kāle ca deśe ca mano na sajjayet
prāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ ||2.2.15|| उ
[he] aṅga (miły!; he rājan),
yatiḥ (wyrzeczeniec; ekam bhūtaḥ jitendriyaḥ) yadā (jeśli) imam lokam (ten świat; deham) jihāsuḥ (pragnie porzucić; hātum icchati tadā) deśe (w miejscu; puṇya-kṣetre) kāle ca (i w czasie; uttarāyaṇādau ca) manaḥ (umysłu) na sajjayet (oby nie przytwierdzał; saṅgaṃ na prāpayet),
sthiram (w stabilnej) sukham ca (i wygodnej; sukhakaram) āsanam (pozycji) āsthitaḥ (pozostający) jitāsuḥ (kontrolujący powietrze; jita-vāyuḥ san) manasā (umysłem) prāṇān (tchnienia; indriyāṇi) niyacchet (oby okiełznał).
evaṃ tāvad āsanna-mṛtyoḥ puṃsaḥ kṛtyam uktam, idānīṃ tasyaiva svayaṃ dehaṃ tyaktum icchataḥ kṛtyam āha—sthiram iti sārdhaiś caturbhiḥ | aṅga he rājan, evaṃbhūto yatir yadā imaṃ lokaṃ dehaṃ jihāsur hātum icchati, tadā deśe puṇya-kṣetre kāle cottarāyaṇādau mano na sajjayet saṅgaṃ na prāpayet | na hi deśa-kālau yoginaḥ siddhi-hetū, kiṃtu yoga eveti dṛḍha-niścayo bhūtvā sthiraṃ sukhakaraṃ cāsanam āsthitaḥ prāṇaṃ niyacched ity arthaḥ ||15||
Tab Content goes here
manaḥ sva-buddhyāmalayā niyamya
kṣetra-jña etāṃ ninayet tam ātmani |
ātmānam ātmany avarudhya dhīro
labdhopaśāntir virameta kṛtyāt ||2.2.16|| उ
[tathā] (następnie) dhīraḥ (mądry; prājñaḥ) amalayā (przeczystym; vidhauta-vāsanayā) sva-buddhyā (swym rozumem; niścaya-rūpayā svīya-dhīṣaṇayā) manaḥ (umysł) niyamya (okiełznawszy),
etām (go; buddhim) kṣetrajñe (do znawcy pola; jīve) ninayet (niech doprowadzi; pravilāpayet),
tam (jego; kṣetra-jñam) ātmani (w jaźni; śuddha-jīve taṃ śuddha-jīvam), ātmānam (a jaźń) ātmani (w jaźni; śuddhe brahmaṇi) avarudhya (zatrzymawszy; ekīkṛtya),
labdha-upaśāntiḥ (ten, kto zyskał spokój; prāpta-nirvṛtiḥ san) kṛtyāt (od działań) virameta (oby się zatrzymał; viramet niṣkriyo bhavet).
tad gṛhīta-viṣayaṃ mano buddhyā niścaya-rūpayā niyamya tan-mātraṃ kṛtvā, etā buddhiṃ kṣetra-jñe buddhy-ādi draṣṭari ninayet pravilāpayet | taṃ ca kṣetra-jñam ātmani śuddhe[1] | taṃ ca śuddham ātmānam ātmaivāham ity ātmani śuddhe[2] brahmaṇy avarudhyaikīkṛtya labdhopaśāntiḥ prāpta-nirvṛtiḥ san kṛtyād virameta, tataḥ paraṃ prāpyābhāvāt ||16||
***
[1] śuddhe ātmany antaryāmiṇi | atha vā śuddhe śodhitatvaṃ padārthe |
[2] śuddhe brahmaṇi śodhita-tat-padārthe |
Tab Content goes here
na yatra kālo 'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ
kuto nu devā jagatāṃ ya īśire |
na yatra sattvaṃ na rajas tamaś ca
na vai vikāro na mahān pradhānam ||2.2.17|| उ
animiṣām (niemrugających; devānām) paraḥ (wyższy; prabhuḥ) kālaḥ (czas) yatra (gdzie; ātma-svarūpe) na prabhuḥ (nie jest panem; kimapi kartum na samarthaḥ),
[tatra] (tam) ye (którzy; devāḥ) jagatām (światem) īśire (władali; jagatsu eva īśāñ cakrire) [te] (ci) devāḥ (bogowie) kutaḥ nu (skąd zaiste; tatra prabhavaḥ)?
yatra (gdzie; ātmani) sattvam na (nie istność), rajaḥ na (nie barwność), tamaḥ ca na (nie mrok) vikāraḥ vai na (i zaiste nie przemiana; ahaṅkāro ‘pi nāsti),
mahān (Ogrom; mahattattvam) pradhānam (prapodstawa; prakṛtiḥ ca) [na prabhavati] (nie władają).
tad evāha—na yatreti | yatrātma-svarūpe kālo na prabhuḥ kim api kartuṃ na samarthaḥ | ata eva devā na prabhava ity āha | animiṣāṃ[1] devānāṃ paraḥ prabhuḥ kālo’pi yatra na prabhus tatra kuto nu devāḥ prabhaveyuḥ ? deva-niyamyānāṃ tu jagatāṃ prāṇināṃ kā vārtety āha—jagatām iti [2] | kuto na prabhavantīty apekṣāyāṃ nirupādhitvād ity āha— na yatreti | yad vā jagat-kāraṇāny api na yasya sṛṣṭy-ādau prabhavantīty āha—na yatreti | vikāro’haṃkāraḥ ||17||
***
[1] animiṣām iti miṣa-dhātoḥ kvib-antasyedaṃ rūpam |
[2] jagatām iti karmaṇi ṣaṣṭhī | jaganti sva-sva-kārye pravartayām āsuḥ |
Tab Content goes here
paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad
yan neti netīty atad utsisṛkṣavaḥ |
visṛjya daurātmyam ananya-sauhṛdā
hṛdopaguhyārha-padaṃ pade pade ||2.2.18|| ज
yat (która; yasmāt) atat (nietość; ātma-vyatiriktam) na iti na iti iti („nie to”, „nie to”; evam) utsisṛkṣavaḥ (pragnący porzucić; utsraṣṭum icchavaḥ) daurātmyam (niejaźniowość; dehādy-ātmatvam) visṛjya (porzuciwszy; tyaktvā),
arha-padam (miejsce należyte; arhasya pūjyasya śrī-viṣṇoḥ padam) pade pade (na każdym kroku; kṣaṇe kṣaṇe) hṛdā (sercem; manasā) upaguhya (objąwszy; āśliṣya),
ananya-sauhṛdāḥ (ci, którzy nic innego nie mają za bliskie sercu; na anyasmin sauhṛdaṃ yeṣāṃ tathā-bhūtāḥ santaḥ) tat param (tą najdalszą; sarvataḥ śreṣṭham) vaiṣṇavam (wisznuicką) padam (siedzibę) āmananti (czczą; kīrtayanti).
nirupādhitvaṃ kuta ity ata āha—param iti | yad yasmāt atat ātma-vyatiriktaṃ neti netīty evam utsraṣṭum icchavo daurātmyaṃ dehādy-ātmatvaṃ visṛjya arhasya pūjyasya śrī-viṣṇoḥ padaṃ pade pade kṣaṇe kṣaṇe hṛdā upaguhya āśliṣya nānyasmin sauhṛdaṃ yeṣāṃ tathā-bhūtāḥ santas tad vaiṣṇavaṃ padam ata eva paraṃ sarvataḥ śreṣṭham āmanantīty anvayaḥ ||18||
Tab Content goes here
itthaṃ munis tūparamed vyavasthito
vijñāna-dṛg-vīrya-surandhitāśayaḥ |
sva-pārṣṇināpīḍya gudaṃ tato 'nilaṃ
sthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jita-klamaḥ ||2.2.19|| ज
[tasmāt] (dlatego) ittham (w ten sposób; brahmatvena) vyavasthitaḥ (usytuowany) vijñāna-dṛk-vīrya-surandhita-āśayaḥ (ten, którego złoże jest pokonane mądrościom, wzrokiem i męstwem; vijñāyate anena iti vijñānaṃ śāstraṃ dhena jātā dṛk jñānaṃ tasyāḥ vīryaṃ balaṃ tena surandhitāḥ vihiṃsitāḥ āśayāḥ viṣaya-vāsanāḥ yasya saḥ) muniḥ (mędrzec; mananaśīlaḥ) jita-klamaḥ (ten, który pokonał zmęczenie; san) tu uparamet (oby się zatrzymał),
sva-pārṣṇinā (swą piętą; pāda-mūlena) gudam (odbyt; mūlādhāram) āpīḍya (zatkawszy; nirudhya),
tataḥ (dzięki temu) anilam (powietrze; prāṇam) ṣaṭsu (w sześciu; nābhyādiṣu) sthāneṣu (w miejscach) unnamayej (oby wzniósł; ūrddhvaṃ nayet).
tasmād itthaṃ[1] brahmatvena vyavasthito munir uparamet | tu-śabdena yadi prayāsyan [bhā.pu. 2.2.22] iti vakṣyamāṇāt sa-kāmād viśeṣa[2] uktaḥ | tam āha | vijñāyate’neneti vijñānaṃ śāstraṃ tena jātā dṛg jñānaṃ tasya vīryaṃ balaṃ tena surandhitā vihiṃsitā āśayā viṣaya-vāsanā yasya saḥ | idānīṃ tasya deha-tyāga-prakāram āha | sva-pārṣṇinā pāda-mūlena gudaṃ mūlādhāram āpīḍya nirudhyānilaṃ prāṇam unnamayed ūrdhvaṃ nayet | jitaḥ klamo yena | ṣaṭsu sthāneṣu nābhy-ādiṣu[3] ||19||
***
[1] atra brahma-prāpti-prakāraṃ vaktuṃ tāvad dehād utkrānti-prakāram āha iti, yad anta-kāle iti kartavyam uktaṃ tad upasaṃharati ity avataraṇe kvacit |
[2]‘sakāśāt’ iti pāṭhaḥ |
[3] nābhy-ādiṣv iti | atra parokteṣu maṇipūrānāhata-viśuddha-tālumūlājñācakra-brahmarandhreṣv ity arthaḥ |
Tab Content goes here
nābhyāṃ sthitaṃ hṛdy adhiropya tasmād
udāna-gatyorasi taṃ nayen muniḥ |
tato ’nusandhāya dhiyā manasvī
sva-tālu-mūlaṃ śanakair nayeta ||2.2.20|| उ
manasvī (mądry; jita-cittaḥ) muniḥ (mędrzec) nābhyām (w pępku; maṇi-pūrake) sthitam (usytuowane) tam (to; anilam) hṛdi (w sercu; anāhata-cakre) adhiropya (umieściwszy; saṃsthāpya),
tasmāt (stamtąd; sthānāt) udāna-gatyā (dzięki ruchowi udany; udāna-vāyoḥ gatyā) urasi (w piersi; kaṇṭhādho-deśa-sthite viśuddha-cakre) nayet (oby poprowadził),
tataḥ (stamtąd) dhiyā (myślą) anusandhāya (uporządkowawszy; anilaṃ) sva-tālu-mūlam (u podstawy podniebienia; tasyaiva cakrasyāgra-deśam) śanakaiḥ (stopniowo; tataḥ bahudhā-gamana-sambhavāt kramaśaḥ) nayeta (niechaj prowadzi; nayet).
nābhyāṃ maṇipūrake sthitaṃ hṛdi anāhata-cakre’thiropya | urasi kaṇṭhād adho-deśe sthite viśuddhi-cakre | manasvī jita-cittaḥ | sva-tālu-mūlaṃ tasyaiva cakrasyāgra-deśam | tato bahudhā gamana-saṃbhavāc chanakair ity uktam ||20||
Tab Content goes here
tasmād bhruvor antaram unnayeta
niruddha-saptāyatano ’napekṣaḥ |
sthitvā muhūrtārdham akuṇṭha-dṛṣṭir
nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ ||2.2.21|| उ
niruddha-sapta-āyatanaḥ (ten, który zakrył siedem siedzib; niruddhāni śrotre netre nāsike mukhañ ca ity evaṃ sapta anvayanāni prāna-mārgāḥ yena saḥ) tasmāt (następnie; sthānāt) bhruvoḥ (brwi) antaram (pomiędzy; ājñā-cakram) unnayeta (niechaj wzniesie),
anapekṣaḥ (ten, który na nic nie zwraca uwagi; āsakti-śūnyam) muhūrta-ardham (połowę muhurty; tarta kiyat kālam) sthitvā (pozostawszy),
param (ku najwyższemu; brahma) gataḥ (idący; san) akuṇṭha-dṛṣṭiḥ (ten, którego wzrok jest ostry; prāpta-jñāna-netra) mūrdhan (głowę; mūrddhaṇi brahma-randhre) nirbhidya (rozszczepiwszy; dehaṃ indriyāṇi ca) visṛjet (oby wyszedł).
Tab Content goes here
yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ
vaihāyasānām uta yad vihāram |
aṣṭādhipatyaṃ guṇa-sannivāye
sahaiva gacchen manasendriyaiś ca ||2.2.22|| त्रि
[he] nṛpa (królu!),
yadi (kiedy) pārameṣṭhyam (związaną z najwyższym [siedzibę Brahmy]; brahma-padam) [tathā] (podobnie) guṇa-sannivāye (w połączeniu przymiotów; guṇa-samudāya-rūpe brahmāṇḍe) aṣṭa-ādhipatyam (tą, w której panuje się nad ośmioma [mocami mistycznymi]; aṣṭa aṇimādy-aiśvaryāṇi yasmin tad api) vaihāyasānām (poruszających się w powietrzu; khecarānāṃ siddhānām) yat vihāram (które miejsca zabaw; krīḍā-sthānām tat) uta (również; api) prayāsyan (wysilający się; gamiṣyan) manasā (z umysłem) indriyaiḥ ca (i ze zmysłami) saha (razem) eva gacchet (oby szedł).
sadyo-muktim uktvā krama-mukti-prakāram āha—yadīti daśabhiḥ | yadi tu pārameṣṭhyaṃ[1] padaṃ prayāsyan bhavati | uta vaihāyasānāṃ khecarāṇāṃ siddhānāṃ yad vihāraṃ krīḍā-sthānam | kīdṛśam ? aṣṭāvādhipatyāny aṇimādy aiśvaryāṇi yasmiṃs tad api prayāsyan | kva ? guṇa-sannivāye guṇa-samudāya-rūpe brahmāṇḍe | sarvatrety arthaḥ | tarhi deha-tyāgāvasare manaś cendriyāṇi ca na tyajet, kintu taiḥ sahaiva tat-tal-loka-bhogārthaṃ gacchet ||22||
***
[1] parameṣṭhino brahmaṇaḥ sthānam |
Tab Content goes here
yogeśvarāṇāṃ gatim āhur antar
bahis trilokyāḥ pavanāntar-ātmanām |
na karmabhis tāṃ gatim āpnuvanti
vidyā-tapo-yoga-samādhi-bhājām ||2.2.23|| उ
pavana-antaḥ-ātmanām (tych, których wewnętrzna jaźń jest wiatrem; pavanasya antaḥ ātmā liṅga-śarīraṃ yeṣām) yoga-īśvarāṇām (mistrzów jogi; yogi-śreṣṭhānām) trilokyāḥ (trójświata) antaḥ (wewnątrz) bahiḥ (na zewnątrz; mahar-lokādiṣu brahmāṇḍāt bahiś ca) gatim (drogą) āhuḥ (mówią).
[karmiṇaḥ] (aktywni) karmabhiḥ (czynami) vidyā-tapaḥ-yoga-samādhi-bhājām (tych, którzy wielbią: wiedzą, ascezę, jogą i skupienie; vidyā upāsanā tapaḥ bhagavad-dharmaḥ yogaḥ aṣṭāṅga-yogaḥ samādhiḥ jñānaṃ tān ye bhajanti teṣām) [yā gatiḥ], (która droga) tām gatim (tej drogi) na āpnuvanti (nie osiągają; na labhante).
yataḥ karma-gativan na yoga-gatiḥ paricchinnety āha | yogeśvarāṇāṃ trilokyā antar-bahiś ca maharlokādiṣu brahmāṇḍād bahiś ca gatim āhuḥ | atra hetuḥ—pavanasyāntaḥ ātmā liṅga-śarīraṃ yeṣām iti | vidyā upāsanā, tapo bhagavad-dharmaḥ, yogo’ṣṭāṅgaḥ, samādhir jñānaṃ, tān ye bhajanti teṣāṃ yā gatis tām ||23||
Tab Content goes here
vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ
suṣumṇayā brahma-pathena śociṣā |
vidhūta-kalko 'tha harer udastāt
prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram ||2.2.24|| उ
[he] nṛpa (królu!),
vihāyasā (przestworem; ākāśena) [tatra ca] (a tam) brahma-pathena (drogą Brahmy; brahma-loka-pathena) gataḥ (wędrujący), śociṣā (blaskiem; jyotirmayyā) suṣumṇayā (suszumną; tad ākhyayā naḍyā) vaiśvānaram (do ognia będącego we wszystkich ludziach; agny-abhimāninīṃ devatām) yāti (idą).
atha (oto) vidhūta-kalkaḥ (ci, którzy pozbyli się brudu; vidhūtaḥ kalkaḥ malaṃ yena saḥ san) udastāt (ponad; upariṣṭāt vartamānam) hareḥ (Harim) cakram śaiśumāram (do koło Delfina; śiśumārākāraṃ jyotiś-cakram) prayāti (idą).
tām āha[1]—vaiśvānaram ity aṣṭabhiḥ | vihāyasā ākāśena, tatra ca brahma-loka-pathena gataḥ san prathamaṃ vaiśvānaram agny-abhimāninīṃ devatāṃ yāti | kenopāyena ? suṣumnayā nāḍyā | sā ca dehād bahir api vitatāstīty āha | śociṣā jyotir-mayyā vidhūtas tyaktaḥ kalko[2] malo yena saḥ | kvāpy asajjamāna ity arthaḥ | udastād upariṣṭād vartamānaṃ hareḥ saṃbandhi tārā-rūpam | nārāyaṇādhiṣṭhitam ity arthaḥ | śaiśumāraṃ cakraṃ pañcama-skandhe vakṣyamāṇaṃ śiśumārāśrayaṃ jyotiś cakram | cakra-sthāny ādityādi-dhruvāntāni padāni prayātīty arthaḥ ||24||
***
[1] arcirādi-mārga-prāśastyaṃ dhūma-mārgaṃ cānupādeyatvenoktvārcirādi-mārgaṃ darśayati | siddhāṃ |
[2] kalkaḥ pāpaṃ sa ca puṇyasyāpy upalakṣaṇaṃ’tadā vidvān puṇya-pāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyam upaiti’ ity atharvaṇe śravaṇāt |
Tab Content goes here
tad viśva-nābhiṃ tv ativartya viṣṇor
aṇīyasā virajenātmanaikaḥ |
namas-kṛtaṃ brahma-vidām upaiti
kalpāyuṣo yad vibudhā ramante ||2.2.25|| त्रि
viṣṇoḥ (Wisznu) viśva-nābhim (pępek świata; sūryādy-āśraya-bhūtam) tat (ten; cakram) virajena (pozbawioną kurzu; nirmalena) aṇīyasā (drobiną; atisūkṣmeṇa) ātmanā tu (jaźnią; liṅga-śarīreṇa) ekaḥ (jeden; eva) ativartya (przekroczywszy; atikramya),
kalpa-āyuṣaḥ (ci, których życie ma długość eonu) vibudhāḥ (przemądrzy / bogowie; bhṛgv-ādayaḥ) yat (gdzie; yasmin) ramante (radują się),
[anyaiḥ] (przez innych) namaḥ-kṛtam (szanowaną / tą której się kłania) brahma-vidām (znawców brahmana; sthānaṃ mahar-lokam) upaiti (osiąga; prāpnoti).
tad viṣṇoś cakram[1] | viśvasya nābhiṃ sūryādy-āśraya-bhūtam | āviṣṭa-liṅgatvān nābhi-śabdasya[2] na ṣaṇḍhatvam | ativartyātikramya | parataḥ svargiṇāṃ gaty-abhāvād eka eva nirmalena liṅga-śarīreṇa brahmavidāṃ sthānam anyair namaskṛtaṃ maharlokam upaiti | yat yasmin vibudhā mahākalpāyuṣo bhṛgv-ādayaḥ ||25||
***
[1] cakraṃ śaiśumāraṃ |
[2] āviṣṭa-liṅgatvād iti | ajahal liṅgatvād ity arthaḥ |
Tab Content goes here
atho anantasya mukhānalena
dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam |
niryāti siddheśvara-juṣṭa-dhiṣṇyaṃ
yad dvaiparārdhyaṃ tad u pārameṣṭhyam ||2.2.26|| त्रि
athaḥ (następnie; anantaraṃ kalpānte sati) saḥ (on; yogī) viśvam (świat; trailokyam) anantasya (Bezkresnego) mukha-analena (przez ogień z paszczy) dandahyamānam (palony; atiśayena dahyamānam) nirīkṣya (zobaczywszy; dṛṣṭvā),
siddha-īśvara-juṣṭa-dhiṣṇyam (do siedziby odpowiedniej dla tych co opanowali moce mistyczne; siddheśvaraiḥ juṣṭāni sevitāni dhiṣṇyāni vimānāni yasmin tat) yat (gdzie) dvaiparārdhyam (do tej gdzie długość życia wynosi dwie połowy [życia Brahmy]; dvi-parārdha-parimita-kāla-sthāyi) tad u pārameṣṭhyam (zaiste do tej Najwyższej Istoty / Brahmy; brahmasthānaṃ prati) niryāti (dochodzą; gacchati).
atho[1] anantaraṃ kalpānte sa viśvaṃ trailokyam atiṣayena dahyamānaṃ nirīkṣya, tatrāpy ūṣma-prāpteḥ | yat dviparārdha-sthāyi tat-pārameṣṭhyaṃ padaṃ prati niryāti | | siddheśvarair juṣṭāni dhiṣṇyāni vimānāni yasmiṃs tat | u iti śraiṣṭhyaṃ sūcitam ||26||
***
[1] atho līlāgṛhīta-śarīreṇa tad-bhogānantaram | krama |
Tab Content goes here
na yatra śoko na jarā na mṛtyur
nārtir na codvega ṛte kutaścit |
yac cittato ’daḥ kṛpayānidaṃ-vidāṃ
duranta-duḥkha-prabhavānudarśanāt ||2.2.27|| उ
anidaṃ-vidām (nie znających tego / znających „nietość”; idaṃ bhagavataḥ dhyānam ajānatāṃ prāṇinām) duranta-duḥkha-prabhava-anudarśanāt (przez widzenie potęgi bezkresnego cierpienia; duranta-duḥkhe yaḥ prabhavaḥ janma tasya anudarśanāt yeṣām) kṛpayā (przez współczucie) cittataḥ (z umysłu; hetoḥ) yat (który; duḥkhaṃ jāyate) adaḥ (tamten) ṛte (poza; tad ekaḥ vinā),
kutaścit (znikąd; kasmādapi) yatra (gdzie; brahmaloke) śokaḥ na (nie rozpacz), jarā na (nie starość), mṛtyuḥ na (nie śmierć), ārtiḥ na (nie ból; duḥkham), udvegaḥ ca na (i nie niepokój; bhayam) [vartate] (jest).
tad evāha— na yatreti | artir duḥkham | udvego bhayam | kintu cittato hetor yad duḥkham adaḥ ṛte tad ekaṃ vinā | tat kuto bhavati | anidaṃ-vidām idaṃ bhagavato dhyānam ajānatāṃ prāṇināṃ duranta-duḥkho yaḥ prabhavo janma tasyānudarśanāt teṣāṃ kṛpayā | yad vā cittatodo manaḥ-pīḍeti yat tad-vinā kutaścid api yatra śokādayo na santīti | tatra brahmalokaṃ gatānāṃ trividhā gatiḥ | ye puṇyotkarṣeṇa gatās te kalpāntare puṇya-tāratamyenādhikārikā bhavanti | ye tu hiraṇyagarbhādy-upāsanā-balena gatās te brahmaṇā saha mucyante | ye tu bhagavad-upāsakās te svecchayā brahmāṇḍaṃ bhittvā vaiṣṇavaṃ padam āruhanti ||27||
Tab Content goes here
tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayas
tenātmanāpo ’nala-mūrtir atvaran |
jyotir-mayo vāyum upetya kāle
vāyv-ātmanā khaṃ bṛhad-ātma-liṅgam ||2.2.28|| उ
tataḥ (następnie) viśeṣam (w szczególność) pratipadya (popadłszy; liṅga-dehena pṛthivyātmatāṃ prāpya),
nirbhayaḥ (wyzbyty strachu; śaṅkā-śūnyaḥ san) tenā ātmanā (tą jaźnią; pṛthivī-rūpeṇa) apaḥ (w wodę) [pratipadya] (popadłszy),
[tenā ātmanā] (tą jaźnią) anala-mūrtiḥ (formą ognia) [bhūtvā] (stawszy się),
atvaran (nie spieszący się; tvarām akurvan tataḥ) jyotiḥ-mayaḥ (będąc światłem) vāyum (wiatr) upetya (osiągnąwszy),
vāyu-ātmanā (będąc wiatrem; vāyu-rūpeṇa) kāle (w czasie; bhogāvasāne) bṛhat-ātma-liṅgam (ten, którego znakiem jest wielka jaźń; bṛhad-ātmano liṅgaṃ paramātma-mūrtim) kham (przestwór; ākāśam) [upaiti] (osiąga).
tatra prastutasya bhagavad-bhaktasya brahmāṇḍa-bhedana-prakāram āha—tata ity ādinā | tatreyaṃ prakriyā—īśvarādhiṣṭhitāyāḥ prakṛteḥ kenacid aṃśena mahat-tattvaṃ bhavati | tasyāṃśenāhaṃkāraḥ | tasyāṃśena śabda-tan-mātra-dvārā nabhaḥ | tasyāṃśena sparśa-tan-mātra-dvārā vāyuḥ | tasyāṃśena rūpa-tan-mātra-dvārā tejaḥ | tasyāṃśena rasa-tan-mātra-dvārā āpaḥ | tad-aṃśena gandha-tan-mātra-dvārā pṛthvī | taiś ca militaiś caturdaśa-bhuvanātmakaṃ virāṭ-śarīram | tasya ca pañcāśat-koṭi-yojana-viśālasya pṛthivy evāṇḍa-kaṭāhaviśeṣa-śabda-vācyā koṭi-yojana-viśālaṃ prathamāvaraṇam | pañcāśat-koṭi-yojana-viśālam ity eke | tataś cābādīnāṃ ye pariṇatā aṃśās tāny evottarottaraṃ daśa-guṇāny āvaraṇāni | aṣṭamaṃ tu prakṛty-āvaraṇaṃ vyāpakam eva | tad evaṃ sthite pṛthivy-ādy-āvaraṇa-bheda-prakāraḥ kathyate | tato viśeṣaṃ pratipadya[1] | liṅga-dehena pṛthivy-ātmatāṃ prāpyety arthaḥ | evam uttaratrāpi draṣṭavyam | nirbhayaḥ kathaṃ yāsyām iti śaṅkā-śūnyaḥ | tenātmanā prthivī-rūpeṇa tan-nirantarā apaḥ pratipadya | atvaraṃs tvarām akurvan tat-tad-ātmatvena kleda-dāhādi-śaṅkābhāvād yatheṣṭaṃ bhogān bhuñjāna ity arthaḥ | evaṃ jyotirmayaḥ san | kāle bhogāvasāne | bṛhad-ātmane liṅgaṃ paramātma-mūrtitvenopāsaneṣūktam | yad vā veda-śabdātmanā[2] tasya pramāpakam iti ||28||
***
[1] pratipadyety ādīnāṃ agrima-śloka-sthena prāṇenākūtim upaitīty anenānvayaḥ |
[2] svaguṇa-bhūteneti bhāvaḥ |
Tab Content goes here
ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ
rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva |
śrotreṇa copetya nabho-guṇatvaṃ
prāṇena cākūtim upaiti yogī ||2.2.29|| उ
[tataḥ] (następnie) yogī (jogin) ghrāṇena (powonieniem; ghrāṇendriyena) gandham (zapach; gandhātmakam), rasanena vai (smakowaniem) rasam (smak; rasātmatām), dṛṣṭyā (patrzeniem; darśanendriyeṇa) rūpam ca (kształt; rūpātmatām), tvacā eva (dotykiem) śvasanam (powianie; sparśanam), śrotreṇa ca (słuchem) nabhaḥ-guṇatvam (cechę przestworu; śabdātmatām) upetya (osiągnąwszy), prāṇena ca (tchnieniem; tat-tat-karmendriyeṇaiva) ākūtim (pragnienie; tat-tat-kriyām) upaiti (osiąga; prāpnoti).
Tab Content goes here
sa bhūta-sūkṣmendriya-sannikarṣaṃ
mano-mayaṃ deva-mayaṃ vikāryam |
saṃsādya gatyā saha tena yāti
vijñāna-tattvaṃ guṇa-sannirodham ||2.2.30|| त्रि
[tataḥ] (następnie) saḥ (on; yogī) bhūta-sūkṣma-indriya-sannikarṣam (przyciągnięcie zmysłów, subtelnych i żywiołów; bhūta-sūkṣmāṇām indriyāṇāṃ laya-sthānam) manaḥ-mayam (uczynione z myśli; tāmasaṃ rājasaṃ ca) deva-mayam (uczynione z bogów; sāttvikam) vikāryam (przemienione) saṃsādya (osiągnąwszy; prāpya),
gatyā (z ruchem; evaṃ gamanena) tena saha (i z tym; ahaṅkāreṇa) vijñāna-tattvam (do bytu rozpoznającego; mahattattvam),
[tataḥ] (następnie) guṇa-sannirodham (w zatrzymanie się gun; guṇānāṃ sannirodho layaṅ yasmin tat pradhānam) yāti (idzie; prāpnoti).
tad evaṃ sthūla-sūkṣma-bhūtātikramam uktvā tad-āvaraṇa-bhūtāhaṃkāra-prāptyā mahad-ādi-prāptim āha | sa yogī vikāryaṃ saṃsādya vijñāna-tattvaṃ yāti | vividhaṃ kāryam asyeti vikāryo’haṃkāraḥ | sa trividhaḥ, tāmaso rājasaḥ sāttvika iti | tatra tāmasāj jaḍāni bhūta-sūkṣmāṇi jāyante | rājasād bahir-mukhāni daśendriyāṇi | sāttvikān mana indriya-devatāś ca | teṣāṃ layaś ca tat-tad-ahaṃkāre | tatra bhūta-sūkṣmāṇām indriyāṇāṃ ca sannikarṣaṃ laya-sthānaṃ tāmasaṃ, rājasaṃ ca manomayaṃ devamayaṃ ca sāttvikaṃ prāpya | gatyā evaṃ gamanena | tenāhaṃkāreṇa saha vijñāna-tattvaṃ mahat-tattvaṃ[1] yāti | tato guṇānāṃ[2] sannirodho layo yasmiṃs tat pradhānaṃ yāti ||30||
***
[1] ahaṃkāraḥ mahat-tattve pravilāpayatīty arthaḥ |
[2] guṇāḥ sannirudhyante yena tad iti vā | mahat-tattvaṃ pradhāne pravilāpayatīty arthaḥ |
Tab Content goes here
tenātmanātmānam upaiti śāntam
ānandam ānanda-mayo 'vasāne |
etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ
sa vai punar neha viṣajjate 'ṅga ||2.2.31|| त्रि
[tataḥ] (następnie) tenā ātmanā (tym sobą; pradhāna-rūpeṇa) ānanda-mayaḥ (uczyniony z rozkoszy; san upādhīnām) avasāne (w granicy / w śmierci) śāntam (uciszonego; avikṛtam) ānandam (szczęśliwego) ātmānam (jaźń; paramātmānam) upaiti (osiąga; prāpnoti),
[he] aṅga (miły!; he nṛpa),
yaḥ (kto) etām bhāgavatīm (to bhagawatowe) gatim (przeznaczenie; viṣṇoḥ paramaṃ padam) gataḥ (ten, który dotarł; prāptaḥ),
saḥ (ten) punaḥ (ponownie) iha (tutaj) na viṣajjate vai (zaiste nie przylega; naiva punar āvartate).
tenātmanā pradhāna-rūpeṇānandamayaḥ sann upādhīnām avasāne śāntam avikṛtam ānandaṃ paramātmānam upaiti | na viṣajjate nāvartate ity arthaḥ ||31||
Tab Content goes here
ete sṛtī te nṛpa veda-gīte
tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca |
ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa
ārādhito bhagavān vāsudevaḥ ||2.2.32|| त्रि
[he] nṛpa (królu!),
purā (dawniej) ārādhitaḥ (czczony; brahmaṇā upāditaḥ) bhagavān (Bóg) vāsudevaḥ (Wasudewa) tuṣṭaḥ (będąc zadowolonym; san) tvayā (przez ciebie) ye (które dwie) abhipṛṣṭe (dwie o które zapytałeś; sadya-muktiḥ ekā sṛtiḥ krama-muktiś ca dvitīyā ete mukti-viṣaye dve sṛtī pṛṣṭe) veda-gīte (w Gicie i Wedzie; vedena gīte ukte) sanātane ca (dwie wieczne; nitye) te ete (te owe) sṛtī (dwie drogi; mārgau) brahmaṇe (Brahmie) āha vai (zaiste opowiedział; kathitavān eva).
sṛtī mārgau, prakārāv ity arthaḥ | he nṛpa, (anapekṣo) nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gata [bhā.pu. 2.2.21] iti yā sadyo-muktiḥ saikā sṛtiḥ | yadi prayāsyann [bhā.pu. 2.2.22] ity ādinā krama-muktiś ca dvitīyā sṛtiḥ | ete sṛtī vedena gīte ukte na tu svotprekṣite | tatra
yadā sarve pramucyante kāmā ye’sya hrdi śritāḥ |
atha martyo’mṛto bhavaty atra brahma samaśnute || [ka.u. 2.3.14] iti sadyo-muktiḥ |
te’rcir abhisaṃbhavanti [bṛ.ā.u. 6.2.15] ity ādinā krama-muktiś ca vedenoktā | yad vā na karmabhis tāṃ gatim āpnuvanti [bhā.pu. 2.2.23] iti dakṣiṇa-mārgasyāpi sūcitatvād ete sṛtī iti dvi-vacanam | tvayā’bhipṛṣṭe yac chrotavyaṃ [bhā.pu. 1.19.38] ity ādi-praśnena, arthān mukti-viṣaye dve api sṛtī pṛṣṭe | brūhi yad vā viparyayam [bhā.pu. 1.19.38] iti dakṣiṇa-mārgo’py arthāt pṛṣṭaḥ | evaṃ tvayā ca ye pṛṣṭe ete sṛtī ity anvayaḥ ||32||
Tab Content goes here
na hy ato ’nyaḥ śivaḥ panthā
viśataḥ saṃsṛtāv iha |
vāsudeve bhagavati
bhakti-yogo yato bhavet ||2.2.33||
iha (tutaj) saṃsṛtau (w przejawieniu) viśataḥ (tego, który wszedł; saṃsāra-baddhasya) yataḥ (skąd; yasmāt anuṣṭhānāt) bhagavati (do Boga) vāsudeve (do Wasudewy) bhakti-yogaḥ (joga miłości) bhavet (byłaby),
ataḥ (od tej; asmād anuṣṭhānāt) anyaḥ (inna; aparaḥ) śivaḥ (pomyślna; samīcīnaḥ sukhakaraḥ nirvighnaś ca) panthā (droga; mārgaḥ) na hi [asti] (nie istnieje).
santi saṃsarataḥ puṃso bahavo mokṣa-mārgās tapo-yogādayaḥ, samīcīnas tv ayam evety āha—na hīti | yato’nuṣṭhitād bhakti-yogo bhaved ato’nyaḥ śivaḥ sukha-rūpo nirvighnaś ca nāsty eva ||33||
Tab Content goes here
bhagavān brahma kārtsnyena
trir anvīkṣya manīṣayā |
tad adhyavasyat kūṭa-stho
ratir ātman yato bhavet ||2.2.34||
bhagavān (Bóg; brahmā) kūṭa-sthaḥ (będący na szczycie; nirvikāraḥ ekāgra-cittaḥ san) triḥ (trójkę; trīn vārān) kārtsnyena (w pełni; sākalyena) brahma (brahmana / Wedę; vedam) anvīkṣya (zobaczywszy; vicārya),
yataḥ (dzięki czemu) ātman (do jaźni; ātmani harau) ratiḥ (upodobanie; prema) bhavet (powstaje),
tat (to; eva) manīṣayā (rozumem) adhyavasyat (ustalił; niścitavān).
kuta etat ? ata āha—bhagavān brahmā | kūṭastho nirvikāraḥ, ekāgra-cittaḥ sann ity arthaḥ | tris trīn vārān kārtsnyena sākalyena brahma vedam anvīkṣya vicārya | yata ātmani harau ratir bhavet tad eva manīṣayā adhyavasyat niścitavān ||34||
Tab Content goes here
bhagavān sarva-bhūteṣu
lakṣitaḥ svātmanā hariḥ |
dṛśyair buddhy-ādibhir draṣṭā
lakṣaṇair anumāpakaiḥ ||2.2.35||
draṣṭā (obserwator; sarvasākṣī) bhagavān (Bóg) hariḥ (Hari) lakṣaṇaiḥ (przez oznaki; sva-prakāśāntaryāmi-lakṣakaiḥ) anumāpakaiḥ (przez te dzięki którym się wnioskuje; vyāpti-mukhena anumiti-kārakaiḥ) dṛśyaiḥ (przez to co jest do ujrzenia) buddhy-ādibhiḥ (przez rozum i inne) sva-ātmanā (swoją jaźnią; kṣetra-jñānataryāmitayā) sarva-bhūteṣu (we wszystkich istotach) lakṣitaḥ (widziany po oznakach; dṛṣṭaḥ anubhūtaḥ).
na nv anubhūte’rthe ratir bhavati, ananubhūte tu bhagavati kathaṃ ratiḥ syāt tatrāha | bhagavān lakṣito dṛṣṭaḥ | katham ? svātmanā kṣetra-jñāntaryāmitayā | kaiḥ ? dṛśyair buddhy-ādibhiḥ | tad eva dvedhā darśayati | dṛśyānāṃ janānāṃ darśanaṃ sva-prakāśaṃ draṣṭāraṃ vinā na ghaṭata ity anupapatti-mukhena lakṣaṇaiḥ[1] sva-prakāśāntaryāmi-lakṣakaiḥ | tathā buddhy-ādīni kartṛ-prayojyāni, karaṇatvād vāsyādivad iti vyāpti-mukhenānumāpakaiḥ | svatantraś ca kartety evam īśvara-siddhiḥ ||35||
***
[1] lakṣayantīti lakṣaṇāni veda-vākyāni—satyaṃ jñānam anantaṃ, yato vā imāmi bhūtāni ity ādīni taiḥ |
Tab Content goes here
tasmāt sarvātmanā rājan
hariḥ sarvatra sarvadā |
śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca
smartavyo bhagavān nṛṇām ||2.2.36||
[he] rājan (królu!),
tasmāt (dlatego) bhagavān (Bóg) hariḥ (Hari) sarvatra (wszędzie) sarvadā (zawsze) sarva-ātmanā (całym sobą; sarvāntaḥ-karaṇena) nṛṇām (pośród ludzi) śrotavyaḥ (do słuchania; śravaṇīyaḥ) kīrtitavyaḥ (do opiewania; kīrtanīyaḥ) smartavyaḥ (do pamiętania; smaraṇīyaḥ) ca (i; sevyaś ca).
yac chrotavyam ity ādi-praśnottaram upasaṃharati—tasmād iti ||36||
Tab Content goes here
pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ
kathāmṛtaṃ śravaṇa-puṭeṣu sambhṛtam |
punanti te viṣaya-vidūṣitāśayaṃ
vrajanti tac-caraṇa-saroruhāntikam ||2.2.37|| रु
ye (którzy; janāḥ) satām (wśród świętych; bhaktānāṃ) ātmanaḥ (jaźni; ātmatvena prakāśamānasya) bhagavataḥ (Boga) kathāmṛtam (nektar opowieści; kathaiva amṛtam) śravaṇa-puṭeṣu (w szczelinach uszu; karṇa-randhreṣu) sambhṛtam (zebrany; pūrṇaṃ yathā syāt tathā) pibanti (piją; sāgrahaṃ śṛṇvanti),
te (ci) viṣaya-vidūṣita-āśayam (złoże zepsute przedmiotami; viṣayaiḥ vidūṣitaṃ malinī-kṛtam āśayam) punanti (oczyszczają; śodhayatni),
tat-caraṇa-saroruha-antikam (w pobliże lotosów jego stóp; tasya caraṇapadmāntikaṃ śrī-viṣṇu-padam) vrajanti (wędrują; labhante ca).
śravaṇādi-phalam abhinayenāha—pibantīti | satām ātmana ātmatvena prakāśamānasya kathaivāmṛtam | viṣayair vidūṣitaṃ malinīkṛtam āśayaṃ punanti śodhayanti | tasya caraṇa-padmāntikaṃ śrī-viṣṇu-padaṃ vrajanti ||37||
Tab Content goes here
iti śrīmad-bhāgavate mahā-purāṇe
brahma-sūtra-bhāṣye
pārama-haṃsyāṃ saṃhitāyāṃ
vaiyāsikyāṃ
dvitīya-skandhe puruṣa-saṃsthā-varṇane
yoga-mārga-muktir nāma
dvitīyo ‘dhyāyaḥ ||2.2||
Oto w chwalebnej wielkiej puranie Bhagawata,
w komentarzu do Sutr wedanty,
w piśmie najlepszych z ascetów,
w utworze syna Wjasy,
w drugiej księdze, w Opisie natury Człowieka
rozdział drugi zatytułowany
„Ścieżka jogi”.