Autor
Opracowanie (indika 2026):
(tłumaczenie, analiza gramatyczna i syntaktyczna, objaśnienia)
Andrzej Babkiewicz
भागवतपुराणम्
Bhāgavata-purāṇam
Purana Bhagawata
Księga 2 (dvitīya-skandhaḥ)
Bhagawata w czterech strofach (catuḥ-śloka-bhāgavatam)
Rozdział 2.10 (daśamo ‘dhyāyaḥ)
Dziesięć tematów (daśa-lakṣaṇa-kathanam)
Streszczenie rozdziału:
1-7
śrī-śuka uvāca
atra sargo visargaś ca
sthānaṃ poṣaṇam ūtayaḥ |
manvantareśānukathā
nirodho muktir āśrayaḥ ||2.10.1||
atra (tutaj; asmin śrīmad-bhāgavate) sargaḥ (emanacja pierwotna; bhūtādīnāṃ sṛṣṭiḥ), visargaḥ (emanacja wtórna; paruṣaḥ sargaḥ), sthānam (stabilność; sthitiḥ), poṣaṇam (odżywianie; pālanam), ūtayaḥ (tkania / zabawy; karma-vāsanāḥ), manvantara-īśa-anukathā (cykle Manu, opowieści o Władcy; manvantarāṇi iśānukathāḥ ca), nirodhaḥ (zniszczenie; svopādhi-layaḥ), muktiḥ (wyzwolenie; svarūpāvasthitiḥ), āśrayaḥ ca (opieka; bhagvān iti daśa arthāḥ mahā-purāṇa-lakṣaṇāni lakṣyate).
tato bhāgavata-vyākhyā-dvāraiva daśame sphuṭam |
rāja-praśnottaraṃ vaktum ārebhe bādarāyaṇiḥ ||1||
daśa-lakṣaṇaṃ purāṇaṃ prāhety uktam | tāni daśa lakṣāni darśayati—atreti | manvantarāṇi īśānukathāś ceti dvandvaḥ | sargādayo’tra daśārthā lakṣyante ||1||
Tab Content goes here
daśamasya viśuddhy-arthaṃ
navānām iha lakṣaṇam |
varṇayanti mahātmānaḥ
śrutenārthena cāñjasā ||2.10.2||
[viśuddha-cetsaḥ nivṛtānartha-cittāḥ] mahātmānaḥ (wielcy duchem; mahā-puruṣāḥ) iha (tutaj; asmin mahā-purāṇe) daśamasya (dziesiątego; āśrayasya) viśuddhi-artham (w celu wyklarowania; tattva-jñānārtham) navānām (dziewięciu; sargādīnām) lakṣaṇam (naturę; svarūpam) śrutena (dzięki Objawieniu / dzięki temu co się słyszało; śrutyā) añjasā (bezpośrednio; sākṣāt) arthena ca (i dzięki znaczeniu; tātparya-vṛttyā) varṇayanti (opisują; ācakṣate).
nanv evam artha-bhedāc chāstra-bhedaḥ syāt ? tatrāha | daśamasyāśrayasya viśuddhy-arthaṃ tattva-jñānārthaṃ navānāṃ lakṣaṇaṃ svarūpam | ekasyaiva[1] prādhānyān nāyaṃ doṣa ity arthaḥ | nanv atra naivaṃ pratīyate’ta āha | śrutena śrutyaiva stuty-ādi-sthāneṣv añjasā sākṣād varṇayanti | arthena tātparya-vṛttyā ca tat-tad-ākhyāneṣu ||2||
***
[1] ekasyaiveti daśamasyāśrayasyaivety arthaḥ.
Tab Content goes here
bhūta-mātrendriya-dhiyāṃ
janma sarga udāhṛtaḥ |
brahmaṇo guṇa-vaiṣamyād
visargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ ||2.10.3||
brahmaṇaḥ (z brahmana; sṛṣṭa-kartuḥ parameśvarāt) guṇa-vaiṣamyād (z wymieszania gun; guṇānāṃ pariṇāmāt) bhūta-mātra-indriya-dhiyām (w żywiołach, miarach, zmysłach, rozumie; ākāśādīni śabdādīni ekādaśendriyāṇi mahad-ahaṅkārau ca teṣāṃ svarūpataḥ virāṭ-rūpeṇa ca) janma (narodziny) sargaḥ [iti] (to emanacja) udāhṛtaḥ (oznajmiona; kathitaḥ),
pauruṣaḥ (związane z Człowiekiem; puruṣaḥ vairājaḥ brahmā tat kṛtaḥ carācara-sargaḥ) visargaḥ [iti] (to stworzenie) smṛtaḥ (znane).
sargādīnāṃ pratyekaṃ lakṣaṇam āha | bhūtāny ākāśādīni, mātrāṇi ca śabdādīni, indriyāṇi ca, dhī-śabdena mahad-ahaṃkārau | gunānāṃ vaiṣamyāt pariṇāmād brahmaṇaḥ[1] parameśvarāt kartur bhūtādīnāṃ yad virāṭ-rūpeṇa svarūpataś ca janma sa sargaḥ | visargam āha | puruṣo vairājas tat-kṛtaḥ pauruṣaś carācara-sargo visarga ity arthaḥ ||3||
***
[1] brahmaṇaḥ parameśvarād iti kāraṇa-sṛṣṭiḥ, pārameśvarī karma-sṛṣṭis tu vairiñcīty arthaḥ |
Tab Content goes here
sthitir vaikuṇṭha-vijayaḥ
poṣaṇaṃ tad-anugrahaḥ |
manvantarāṇi sad-dharma
ūtayaḥ karma-vāsanāḥ ||2.10.4||
vaikuṇṭha-vijayaḥ (zwycięstwo Waikunthy; vaikuṇṭhasya bhagavataḥ vijayaḥ sṛṣṭānāṃ tat-tan-maryādā-pālanenotkarṣaḥ) sthitiḥ (trwanie; sthānam), tat-anugrahaḥ (jego łaska; tataḥ sthiteṣu sva-bhakteṣu tasya bhagavataḥ anugrahaḥ) poṣaṇam (odżywianie), sat-dharmaḥ (wieczne prawo; satāṃ manvantarādhipatīnāṃ dharmaḥ) manvantarāṇi (cykle Manu), karma-vāsanāḥ (czyn i impresje) ūtayaḥ (tkanie; iti udāhṛtāḥ).
vaikuṇṭhasya bhagavato vijayaḥ sṛṣṭānāṃ tat-tan-maryādā-pālanenotkarṣaḥ | sthitiḥ sthānam | sva-bhakteṣu tasyānugrahaḥ poṣaṇam | tad-anugṛhītānāṃ satāṃ manvantarādhipatīnāṃ dharmaḥ sad-dharmaḥ[1] | karmaṇāṃ vāsanāḥ, veñ tantu-santāne | ūyante karmabhiḥ santanyanta ity ūtayaḥ | yad vā vṛddhy-arthāt saṃśleṣārthād vāvater dhātor idaṃ rūpam | ūyante karmabhir bṛṃhyante saṃśliṣyanta iti vā ūtaya ity arthaḥ ||4||
***
[1] sad-dharma iti | atra manvantarāṇīti prokta ity arthaḥ |
Tab Content goes here
avatārānucaritaṃ
hareś cāsyānuvartinām |
puṃsām īśa-kathāḥ proktā
nānākhyānopabṛṃhitāḥ ||2.10.5||
hareḥ (Hariego) avatāra-anucaritam (dokonania zstąpień; tathā), asya (jego; śrī-hareḥ) anuvartinām (podążających za nim; bhaktānām) puṃsām ca (ludzi) nānā-ākhyāna-upabṛṃhitāḥ (zwiększone o liczne opowieści; bahūpākhyāna-saṃyuktāḥ kathāḥ) īśa-kathāḥ (klechdy Boga) proktāḥ (nazywane; kathitāḥ).
harer avatārānucaritam asyānuvartināṃ ca sat-kathā īśānukathāḥ proktā ity arthaḥ ||5||
Tab Content goes here
nirodho 'syānu śayanam
ātmanaḥ saha śaktibhiḥ |
muktir hitvānyathā-rūpaṃ
svarūpeṇa vyavasthitiḥ ||2.10.6||
[hareḥ yoga-nidrām] (jogiczny sen Hariego) anu (podążając za; paścāt) asya (tej) ātmanaḥ (jaźni; jīvasya) śaktibhiḥ saha (z mocami; svopādhibhiḥ) śayanam (sen; layaḥ) nirodhaḥ (zniszczeniem) [iti smṛtaḥ] (jest zwany),
[tathā] (następnie) anyathā–rūpam (fałszywą postać; avidyayā adhyastaṃ kartṛtvādi) hitvā (rzuciwszy; tyaktvā), svarūpeṇa (dzięki własnej postaci; bhagavad-dāsyena) vyavasthitiḥ (trwanie; sthitiḥ) muktiḥ (wyzwoleniem) [iti smṛtaḥ] (jest zwane).
nirodham āha | asyātmano jīvasya harer yoga-nidrām anu paścāc chaktibhiś copādhibhiḥ saha śayanaṃ layo nirodhaḥ | anyathā rūpam avidyayādhyastaṃ kartṛtvādi hitvā svarūpeṇa brahmatayā vyavasthitir muktiḥ ||6||
Tab Content goes here
ābhāsaś ca nirodhaś ca
yato ’sty adhyavasīyate |
sa āśrayaḥ paraṃ brahma
paramātmeti śabdyate ||2.10.7||
ābhāsaḥ (odbicie; sṛṣṭiḥ), nirodhaḥ ca (i zniszczenie; layaḥ) yataḥ (z którego; yasmāt) asti (jest; bhavati), adhyavasīyate ca (i jest zrozumiane; prakāśate ca),
saḥ param brahma (ten najwyższy brahman), parama-ātmā (nadjaźń; iti khyātaḥ) āśrayaḥ iti (schronieniem) śabdyate (jest nazwane; kathyate).
Tab Content goes here
yo 'dhyātmiko 'yaṃ puruṣaḥ
so 'sāv evādhidaivikaḥ |
yas tatrobhaya-vicchedaḥ
puruṣo hy ādhibhautikaḥ ||2.10.8||
yaḥ ayam (który ten) adhy-ātmikaḥ (nadjaźń) puruṣaḥ (Człowiek; cakṣur-ādi-karaṇābhimānī draṣṭā baddha-jīvaḥ),
saḥ asau eva (ten ów zaiste) ādhi-daivikaḥ (nadbóstwo; cakṣur-ādy-adhiṣṭhātā sūryādiḥ),
tatra (tutaj; ekasmin eva puruṣe) ubhaya-vicchedaḥ (ten rozdzielony na oba; karaṇābhimāni-tad-adhiṣṭhātṛ-deva-rūpaḥ dvi-rūpaḥ vicchedaḥ bhedaḥ yasmāt saḥ) yaḥ (który),
[saḥ] (ten) ādhi-bhautikaḥ (nadżywioł; cakṣur-golakādy-upalakṣito dṛśyo dehaḥ) puruṣaḥ hi (zaiste Człowiek; saḥ tu puruṣasya jīvasya upādhiḥ eva).
āśraya-svarūpam aparokṣānubhavena spaṣṭaṃ darśayitum adhyātmādi-vibhāgam āha | yo’yam ādhyātmikaḥ puruṣaś cakṣur-ādi-karaṇābhimānī draṣṭā jīvaḥ sa evādhidaivikaś cakṣur-ādy-adhiṣṭhātā sūryādiḥ | tatraikasminn evobhayo dvi-rūpo vicchedo[1] yasmāt sa ādhibhautikaś cakṣur-golakādy-upalakṣito dṛśyo dehaḥ puruṣa iti puruṣasya jīvasyopādhih | sa vā eṣa puruṣo’nna-rasa-mayaḥ [tai.u. 2.1] ity-ādi-śruteḥ ||8||
***
[1] vicchedo bhedaḥ vibhāga ity arthaḥ.
Tab Content goes here
ekam ekatarābhāve
yadā nopalabhāmahe |
tritayaṃ tatra yo veda
sa ātmā svāśrayāśrayaḥ ||2.10.9||
yadā (gdy) ekatara-abhāve (w nieobecności drugiego; adhy-ātmādhi-daiva-rūpayor ubhayor madhye ekatarasyābhāve) ekam (jednego; ekataram) na upalabhāmahe (nie postrzegamy; na samyak jānīyāmaḥ),
tatra (tam; tadā) yaḥ (który; etat) tritayam (triadę; adhy-ātmādikam) veda (zna; sākṣitayā paśyati),
saḥ ātmā (to jaźń; paramātmā) sva-āśraya-āśrayaḥ (schronienie swego schronienia; svāśrayaḥ ananyāśrayaḥ sa cāsāv anyeṣām āśrayaś ceti).
ekam ekatarābhāva ity eteṣām anyonya-sāpekṣa-siddhitvenānātmatvaṃ[1] darśayati | tathāhi | dṛśyaṃ vinā tat-pratīty-anumeyaṃ[2] karaṇaṃ na sidhyati, nāpi draṣṭā, na ca tad vinā[3] karaṇa-pravṛtty-anumeyas tad-adhiṣṭhātā sūryādiḥ, na ca tam vinā kāraṇaṃ pravartate, na ca tad vinā dṛśyam ity evam ekatarasyābhāve ekaṃ nopalabhāmahe | tatra tadā tat tritayam[4] ālocanātmakena pratyayena yo veda sākṣitayā paśyati sa paramātmā āśrayaḥ | teṣām api parasparam āśrayatvam asty eveti tad-vyavacchedārthaṃ viśeṣaṇam | svāśrayo’nanyāśrayaḥ sa cāsāvanyeṣām āśrayaś ceti | tathā ca bhagavān vakṣyati—
dṛg-rūpam ārkaṃ vapur atra randhre
parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe |
ātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥ
svayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ || [bhā.pu. 11.22.31] iti |
etenaiva vyabhicāritvāt teṣāṃ māyāmayatvam apy uktam | ata eva –
puruṣāvayavair lokāḥ sapālāḥ pūrva-kalpitāḥ |
lokair amuṣyāvayavāḥ sapālaiḥ [bhā.pu. 2.1.10]
ity anenokto virodho’pi parihṛtaḥ ||9||
***
[1] eṣām iti | ādhyātmikādīnāṃ trayāṇāṃ mithaḥ sāpekṣatvena siddhes teṣām āśrayatvaṃ nāstīty ācaṣṭe ity arthaḥ.
[2] dṛśya-pratīty anumeyam.
[3] tad vinā karaṇaṃ vinā.
[4] tat tritayam ādhyātmikādi-trayam.
Tab Content goes here
puruṣo 'ṇḍaṃ vinirbhidya
yadāsau sa vinirgataḥ |
ātmano ’yanam anvicchann
apo ’srākṣīc chuciḥ śucīḥ ||2.10.10||
asau (ów) puruṣaḥ (Człowiek; prakṛtī-kṣaṇa-kartā) yadā (gdy) aṇḍam (Jajo) vinirbhidya (rozłupawszy; pṛthak-kṛtya),
vinirgataḥ (ten, który się wydobył; garbhoda-śāyi-rūpeṇa pṛthak sthitaḥ tadā) saḥ (on) ātmanaḥ (dla siebie; svasya) ayanam (siedziby; sthānam) anvicchan (szukający; vimṛśana),
[yataḥ] (że) [svayam] śuciḥ (sam czysty; pavitramayaḥ) [tataḥ] (więc) śucīḥ (czyste; śuddhāḥ) apaḥ (wody; garbhodaka-saṃjñāḥ) asrākṣīt (wyemanował; sasarja).
uktam evādhyātmādi-vibhāgaṃ prapañcayan –
yad utāhaṃ tvayā pṛṣṭo vairājāt puruṣādidam |
yathāsīt tad-upākhyāsye [bhā.pu. 2.9.45]
iti yat pratijñātaṃ tad utpatti-prakāram āha—puruṣa ity ādinā | puruṣo vairājo’ṇdaṃ vinirbhidya pṛthak kṛtya vinirgataḥ, pṛthak sthita ity arthaḥ | ayanaṃ sthānam anvicchan vimṛśan | yataḥ śuciḥ svayam | ataḥ śucīḥ śuddhā apo garbhodaka-saṃjñā asrākṣīt sasarja ||10||
Tab Content goes here
tāsv avātsīt sva-sṛṣṭāsu
sahasraṃ parivatsarān |
tena nārāyaṇo nāma
yad āpaḥ puruṣodbhavāḥ ||2.10.11||
sva-sṛṣṭāsu (w stworzonych z siebie; nijakṛtāsu) tāsu (w nich; apsu) sahasram (tysiąc) parivatsarān (pełnych lat; bahu-vatsarāṇi) avātsīt (zamieszkał; uvāsa).
tena (dlatego; apsu vāsena) nārāyaṇaḥ [iti] (Narajanem) nāma (nazywany; abhūt),
yat (że; yasmāt) āpaḥ (wody) puruṣa-udbhavāḥ (te, które wydobywają się z Człowieka; puruṣāt narāt udbhūtāḥ nārāḥ).
apsu vāsaṃ nārāyaṇa-nāma-niruktyā[1] spaṣṭayati | tena apsu vāsena | yad yasmāt puruṣo naras tasmād udbhavo yāsāṃ tā nārā āpo’yanam asyeti nārāyaṇa ity arthaḥ | tad uktam—
āpo nārā iti proktā āpo vai nara-sūnavaḥ |
ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ || iti ||11||
***
[1] niruktyā prakathanena | vyutpattyeti yāvat.
Tab Content goes here
dravyaṃ karma ca kālaś ca
svabhāvo jīva eva ca |
yad-anugrahataḥ santi
na santi yad-upekṣayā ||2.10.12||
dravyam (substancja; upādānam), karma ca (czyn), kālaḥ ca (czas), svabhāvaḥ (natura rzeczy), jīvaḥ ca (żywina; bhoktā) yat-anugrahataḥ eva (tylko z jego łaski; yasya kṛpayā) santi (są; utpadyante kāryakṣamā bhavanti),
yat-upekṣayā (przez jego zaniedbanie; yasya anugrahaṃ vinā) na santi (nie są; naśyante).
tasya prabhāvam āha | dravyam upādānam | karmādīni nimittāni | jīvo bhoktā | yasyānugrahāt santi, kārya-kṣamā bhavantīty arthaḥ ||12||
Tab Content goes here
eko nānātvam anvicchan
yoga-talpāt samutthitaḥ |
vīryaṃ hiraṇ-mayaṃ devo
māyayā vyasṛjat tridhā ||2.10.13||
ekaḥ (jeden) devaḥ (Bóg; prabhuḥ sa eva bhagavān) nānātvam (wielości) anvicchan (pragnący; icchan),
yoga-talpāt (z łoża jogi; yoga evaṃ talpaṃ śayā tasmāt) samutthitaḥ (ten, który wstaje),
hiraṇ-mayam (uczynione ze złota; prakāśa-bahulam) vīryam (nasienie; garbha-rūpaṃ deham) māyayā (dzięki Ułudzie) tridhā (trojako) vyasṛjat (wyemanował; sasarja).
Tab Content goes here
adhi-daivam athādhy-ātmam
adhi-bhūtam iti prabhuḥ |
athaikaṃ pauruṣaṃ vīryaṃ
tridhābhidyata tac chṛṇu ||2.10.14||
athā (oto; anantaraṃ yathā) prabhuḥ (potężny; bhagavān) ekam (jedno) pauruṣam (człowiecze; vairājam) vīryam (nasienie; garbha-rūpaṃ deham):
adhi-daivam (nad-bóstwo) adhy-ātmam (nad-jaźń) atha adhi-bhūtam iti (i nad-żywioł; bhūtendriya-devatā-rūpeṇa),
tridhā (trojako) abhidyata (rozdzielił; vyabhajyata),
athā (oto) tat (o tym) śṛṇu (słuchaj; ahaṃ varnayāmi tvam ākarṇaya).
tasyaiva prapañcaḥ athety ādinā ||14||
Tab Content goes here
antaḥ śarīra ākāśāt
puruṣasya viceṣṭataḥ |
ojaḥ saho balaṃ jajñe
tataḥ prāṇo mahān asuḥ ||2.10.15||
viceṣṭataḥ (gdy się ruszał [gen.abs.]) puruṣasya (gdy Człowiek; kriyā-śaktyā tatra vividhaṃ ceṣṭamānasya sataḥ) antaḥ (wewnątrz) śarīre (w ciele) ākāśāt (z przestworu; hṛdayākāśāt): ojaḥ (moc; indriya-śaktiḥ), sahaḥ (odwaga; manaḥ-śaktiḥ), balam (siła; deha-śaktiḥ) jajñe (zrodziły się; spaṣṭī babhūva),
tataḥ (następnie; kriyā-śakty-ātmakāt sūkṣma-rūpāt) mahān (wielki; mukhyaṃ) asuḥ (oddech; sūtrākhyaḥ) prāṇaḥ (tchnienie) [babhūva] (powstało).
antaḥ śarīre ya ākāśas tasmāt kriyā-śaktyā tatra vividhaṃ ceṣṭamānasya sataḥ | oja indriya-śaktiḥ | saho manaḥ-śaktiḥ | balaṃ deha-śaktiḥ | tataḥ śakty-ātmakāt sūkṣmād rūpāt prāṇaḥ sūtrākhyaḥ | mahān mukhyaḥ | asuḥ prāṇaḥ sarveṣām ||15||
Tab Content goes here
anu prāṇanti yaṃ prāṇāḥ
prāṇantaṃ sarva-jantuṣu |
apānantam apānanti
nara-devam ivānugāḥ ||2.10.16||
sarva-jantuṣu (we wszystkich stworzeniach) prāṇāḥ (tchnienia; indriyāṇi) prāṇantam (za wdychającym; ceṣṭāṃ kurvantam) yam (za którym; mahāntam asum) anu (za; paścāt) anugāḥ (zwolennicy; bhṛtyādayaḥ) nara-devam iva (jak za królem; rājānam) prāṇanti (oddychają; ceṣṭāṃ kurvanti),
apānantam (za nieoddychającym; ceṣṭāṃ tyajantaṃ yaṃ anu) apānanti (nie oddychają; ceṣṭāṃ tyajanti).
mahattvaṃ darśayati | prāṇā indriyāṇi yaṃ prāṇantaṃ ceṣṭāṃ kurvantam anu paścāt prāṇanti ceṣṭāṃ kurvanti | apānantaṃ ceṣṭāṃ tyajantam anu apānanti ceṣṭāṃ tyajanti | rājānam anu bhṛtyā iva ||16||
Tab Content goes here
prāṇenākṣipatā kṣut
tṛḍ antarājāyate vibhoḥ |
pipāsato jakṣataś ca
prāṅ mukhaṃ nirabhidyata ||2.10.17||
prāṇena (tchnieniem) ākṣipatā (uderzającym; cālayatā svavyāpāraṃ kurvatā satā) vibhoḥ (potężnego; vairājasya) antarā (wewnętrzny; udara-madhye) kṣut (głód) tṛṭ (pragnienie; kṣudhā-tṛṣṇādikam) ajāyate (powstało; udapadyata),
[tataḥ] (następnie) pipāsataḥ (spragnionego; pātum icchataḥ) jakṣataḥ ca (i pragnącego jeść; bhakṣayitum icchataḥ ca) prāk (na początku; prathamam) mukham (usta) nirabhidyata (wybiły się; vibhaktam abhūt).
Tab Content goes here
mukhatas tālu nirbhinnaṃ
jihvā tatropajāyate |
tato nānā-raso jajñe
jihvayā yo ’dhigamyate ||2.10.18||
mukhataḥ (z ust; mukhāt) tālu (podniebienie; rasanendriyādhiṣṭhānam) nirbhinnam (wydobyte; sañjātam),
tatra (tam; tāluni) jihvā (język; rasanendriyam) upajāyate (powstał; utpannā),
tataḥ (następnie) nānā-rasaḥ (wielosmakowy; bahu-rasā viṣayaḥ varuṇaḥ devatā adhi-daivaṃ ca) jajñe (zrodził się; jātaḥ),
yaḥ (który; rasaviṣayaḥ) jihvayā (językiem) adhigamyate (doświadczany; jñāyate).
tālv adhiṣṭhānam, jihvendriyam, nānā-raso viṣayaḥ, varuṇaś ca devatā jñātavyā | evaṃ sarvatrādhiṣṭhānam indriyaṃ devatā viṣaya ity etac catuṣṭayam anuktam apy ūhyam ||18||
Tab Content goes here
vivakṣor mukhato bhūmno
vahnir vāg vyāhṛtaṃ tayoḥ |
jale caitasya suciraṃ
nirodhaḥ samajāyata ||2.10.19||
[tataḥ] (następnie) vivakṣoḥ (pragnącego mówić; vaktum icchoḥ) bhūmnaḥ (Ziemskiego; vyāpakasya vairāja-puruṣasya) mukhataḥ (z ust; mukhāt) vahniḥ (ogień; devatā agniḥ), vāk (mowa; indriyam), tayoḥ (tych dwóch; indriya-devatayoḥ adhīnaṃ karma-rūpam) vyāhṛtaṃ (mówienie; bhāṣaṇam viṣayaḥ ca jātam),
jale (w wodzie; vartamānasya) etasya ca (tego; vairājasya) suciram (długo; bahu-kālam) nirodhaḥ (zatrzymane; prāṇa-vāyoḥ saṃyamanam) samajāyata (się zrodziło; āsīt).
Tab Content goes here
nāsike nirabhidyetāṃ
dodhūyati nabhasvati |
tatra vāyur gandha-vaho
ghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ ||2.10.20||
[tataḥ] (następnie) nabhas-vati (gdy zawierający przestwór / gdy wiatr; prāṇa-vāyau) dodhūyati (gdy gwałtownie drżał [loc.abs.]; atyantaṃ pracaliti sati) nāsike (dwie dziurki w nosie; nasikā-randhra-dvayam) nirabhidyetām (wybiły się; jāte).
jighṛkṣataḥ (chcącego wąchać; gandhaṃ grahītum icchataḥ tasya) tatra (tam) nasi (w nosie; nāsikāyām) gandha-vahaḥ (niosący zapachy) vāyuḥ (wiatr; devatā), ghrāṇaḥ (zapach; indriyaṃ ca abhūt).
nabhasvati prāṇa-vāyau dodhūyati dodhūyamāne’tyantaṃ pracalati sati | tatra nāsikāyāṃ vāyur devatā gandhaṃ vahatīti tathā | anena gandho viṣayo darśitaḥ | ghrāṇa indriyam | jighṛkṣato gandhaṃ grahītum icchataḥ ||20||
Tab Content goes here
yadātmani nirālokam
ātmānaṃ ca didṛkṣataḥ |
nirbhinne hy akṣiṇī tasya
jyotiś cakṣur guṇa-grahaḥ ||2.10.21||
yadā (gdy) ātmani (w sobie; svasmin) nirālokam (ślepego / pozbawionego światła / niewidocznego; prakāśa-śūnyam āsīt) [tadā] (wówczas) ātmānam ca (siebie; deham anyat ca vastu) didṛkṣataḥ (chcącego zobaczyć; draṣṭum icchataḥ) tasya (tego; puruṣasya) akṣiṇī hi (dwoje oczu; cakṣuṣī adhiṣṭhānam) nirbhinne (wyłonione; utpanne babhūvatuḥ), jyotiḥ (światło; ādityaḥ devatā), cakṣuḥ (wzrok; indriyaṃ ca nirbhinnaṃ tataḥ) guṇa-grahaḥ (ten, który postrzega cechy; guṇasya rūpasya viṣayasya grahaḥ graḥaṇaṃ jātam).
Tab Content goes here
bodhyamānasya ṛṣibhir
ātmanas taj jighṛkṣataḥ |
karṇau ca nirabhidyetāṃ
diśaḥ śrotraṃ guṇa-grahaḥ ||2.10.22||
ṛṣibhiḥ (przez wieszczów; vedaiḥ) bodhyamānasya (rozumianej; jñāyamānasya sataḥ) ātmanaḥ (jaźni) tat (to; prabodhanam) jighṛkṣataḥ [tasya] (pragnącego zrozumieć; grahītum icchataḥ) karṇau (dwoje uszu; adhiṣṭhānam) nirabhidyetām (wyłoniło się; jātau tataḥ),
diśaḥ (strony świata; devatā), śrotram ca (i słuch; indriyaṃ ca tataḥ) guṇa-grahaḥ (chwytający cechy; guṇasya śabdasya viṣayasya grahaṇaṃ bhavati).
Tab Content goes here
vastuno mṛdu-kāṭhinya-
laghu-gurv-oṣṇa-śītatām |
jighṛkṣatas tvaṅ nirbhinnā
tasyāṃ roma-mahī-ruhāḥ |
tatra cāntar bahir vātas
tvacā labdha-guṇo vṛtaḥ ||2.10.23||
vastunaḥ (rzeczy) mṛdu-kāṭhinya-laghu-guru-oṣṇa-śītatām (miękkości, twardości, lekkości, ciężkości, ciepłoty, zimna; mṛdutvaṃ kāṭhinyaṃ laghutvaṃ gurutvaṃ auṣṇatvaṃ īṣad-uṣṇatvaṃ śaityaṃ ca) jighṛkṣataḥ (gdy zapragnął doświadczać [gen.abs.]; grahītum icchataḥ tasya)
tvak (skóra; tvag-indriyādhiṣṭhānaṃ carma) nirbhinnā (wyłoniona; jātā), tasyām (w niej; tvaci) roma-mahī-ruhāḥ (włosy-drzewa; romāṇi indriyaṃ mahī-ruhāḥ vṛkṣāḥ devatāḥ jātāḥ).
tatra (tam; tvaci) antaḥ (wewnątrz) bahiḥ ca (i na zewnątrz) tvacā (dzięki skórze) labdha-guṇaḥ (chwytający cechę; sparśa-guṇa-yuktaḥ) vātaḥ (wiatr; vāyuḥ) vṛtaḥ (pokryty; āvṛtya sthitaḥ).
mṛdutvaṃ ca kāṭhinyaṃ ca laghutvaṃ ca gurutvaṃ ca ā uṣṇatvam īṣad uṣṇatvaṃ ca śītatāṃ cety arthaḥ | yadyapy atyuṣṇatvam apīndriya-viṣaya eva tathāpi tasya jighṛkṣābhāvād oṣṇatvam ity uktam | gurvuṣṇeti pāṭhe ṣaṇ-ādeśaś chāndasaḥ | vastuna etān dharmān jighṛkṣatas tvaṅ nirbhinnā | tvag-indriyādhiṣṭhānaṃ carma jātam ity arthaḥ | tasyāṃ romāṇīndriyaṃ, mahī-ruhāś ca devatā jātāḥ | vastuni hastenātolite laghutva-gurutvayor jñānāt tayor api tvag-indriya-viṣayatvam iti paurāṇikāḥ | tatra tvacy antar bahiś ca vāto vṛta āvṛtya sthitaḥ | kartari niṣṭhā | kathambhūtaḥ ? tvacā labdho guṇaḥ sparśo yena | ayam arthaḥ—tvag-indriyam eva bahiḥ kaṇḍūti-sahitaṃ sparśaṃ gṛhṇal loma-śabdenocyate, tatra mahī-ruhāṇāṃ devatvam, antar bahiś ca sparśaṃ gṛhṇat tad eva tvak-śabdenocyate, tatra vāto devatā | tathā ca tṛtīye vakṣyati—
tvacam asya vinirbhinnāṃ viviśur dhiṣṇyam oṣadhīḥ |
aṃśena lomabhiḥ kaṇḍūṃ yair asau pratipadyate ||
nirbhinnāny asya carmāṇi loka-pālo’nilo’viśat |
prāṇenāṃśena saṃsparśaṃ yenāsau pratipadyate || [bhā.pu. 3.6.18-19] iti |
tatra carmāṇīti carmopalakṣitā tvag ity arthaḥ | prāṇenāṃśeneti, prāṇa-vāyu-vyāptena tvag-indriyeṇety arthaḥ | bahv-ṛca-śrutau[1] tv eka evāṃśo nirdiṣṭaḥ, tvaṅ nirabhidyata tvaco lomāni lomabhya oṣadhi-vanaspatayaḥ iti ||23||
***
[1] aitareyopaniṣadīty arthaḥ.
Tab Content goes here
hastau ruruhatus tasya
nānā-karma-cikīrṣayā |
tayos tu balavān indra
ādānam ubhayāśrayam ||2.10.24||
nānā-karma-cikīrṣayā (dzięki pragnieniu dokonania wielu czynów; nānā-karma kartum icchayā) tasya (jego; puruṣasya) hastau (dwie ręce; adhiṣṭhāna-bhūtau) ruruhatuḥ (wyrosły; nirbhinnau),
tayoḥ tu (z nich; hastayoḥ) balavān (silny; balam indriyaṃ tena sahitaḥ) indraḥ (Indra; devatā) ubhaya-āśrayam (oparte na obu; indriya-devatāśrayam) ādānam (chwytanie; grahaṇaṃ viṣayaḥ) [bhavati] (powstaje).
ruruhatur nirbhinnau | balam indriyam, indro devatā, tad-ubhayāśrayam ādānaṃ karma ||24||
Tab Content goes here
gatiṃ jigīṣataḥ pādau
ruruhāte ’bhikāmikām |
padbhyāṃ yajñaḥ svayaṃ havyaṃ
karmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ ||2.10.25||
abhikāmikām (upragniony; abhīṣṭāṃ vihitām) gatim (cel; gamanam) jigīṣataḥ (gdy chciał osiągnąć [gen.abs.]; vaśīkartum icchataḥ tasya) pādau (dwie nogi) ruruhāte (wyrosły; jātau).
padbhyām (z nóg; pādataḥ) svayam (osobiście) yajñaḥ (Ofiara; viṣṇuḥ svayaṃ tad-adhiṣṭhātṛ-rūpeṇa sthitaḥ),
nṛbhiḥ (przez ludzi; kartṛbhiḥ) karmabhiḥ (dzięki czynom; gamanādibhiḥ) havyam (obiata; havanīyaṃ dravyam) kriyate (stworzona; saṃgṛhyate).
abhikāmikām abhīṣṭāṃ hitām ity arthaḥ | padbhyāṃ saha yajño viṣṇur eva svayaṃ tad-adhiṣṭhātṛ-rūpeṇa sthitaḥ | karmabhir iti gaty-ākhyā karma-śaktir indriyam uktam | havyaṃ kriyata iti gati-prāpyaṃ yajñārthaṃ dravyaṃ viṣaya ity uktam | nṛbhir iti vyaṣṭi-jīveṣv apīyam eva rītir iti darśayann arādhikāritvaṃ yajñādīnāṃ darśayati ||25||
Tab Content goes here
nirabhidyata śiśno vai
prajānandāmṛtārthinaḥ |
upastha āsīt kāmānāṃ
priyaṃ tad-ubhayāśrayam ||2.10.26||
prajā-ānanda-amṛta-arthinaḥ (pragnącego nieśmiertelności dzięki radości z potomstwa; prajā apatyaṃ ānandaḥ ratiḥ amṛtaṃ gārhasthya-dharma-pālanena svargādiḥ tad-arthinaḥ) śiśnaḥ (penis; adhiṣṭhānam) nirabhidyata vai (wyłoniło się; jātaḥ),
upasthaḥ (wagina; indriyam, prajāpatiḥ ca devatā) āsīt (była).
tat-ubhaya-āśrayam (wsparta na tych obu; indriya-devatādhīnam) kāmānām (rozkoszy) priyam (ukochanie; sthī-sambhoga-sambandhi sukhaṃ tasya viṣayaḥ).
prajā apatyam ānando ratir amṛtaṃ svargādi tad-arthinaḥ | śiśno’dhiṣṭhānam upastham indriyam prajāpatiś cāsīd iti jñeyam | tad-ubhayāśrayaṃ kāmānāṃ sambandhi priyaṃ sukham ||26||
Tab Content goes here
utsisṛkṣor dhātu-malaṃ
nirabhidyata vai gudam |
tataḥ pāyus tato mitra
utsarga ubhayāśrayaḥ ||2.10.27||
dhātu-malam (nieczystości elementów; bhuktānnādīnām asārāṃśam) utsisṛkṣoḥ (gdy zapragnął wydalić [gen.abs.]; tyaktum icchoḥ tasya) gudam (trzewia; adhiṣṭhānam) nirabhidyata vai (zaiste powstały; samudbhūtaṃ hi),
tataḥ (z nich; tatra) pāyuḥ (odbyt; indriyam), tataḥ (następnie) mitraḥ (Mitra; devatā),
ubhaya-āśrayaḥ (wsparte na obu; indriya-devatāśrayaḥ) utsargaḥ (wypróżnienie; mala-tyāgaḥ viṣayaḥ babhūva).
dhātu-malaṃ bhuktānnādīnām asārāṃśaṃ tyaktum icchoḥ | guda-pāyu-mitrotsargā adhiṣṭhānendriya-devatā-viṣayāḥ ||27||
Tab Content goes here
āsisṛpsoḥ puraḥ puryā
nābhi-dvāram apānataḥ |
tatrāpānas tato mṛtyuḥ
pṛthaktvam ubhayāśrayam ||2.10.28||
puryāḥ (z miasta; dehāt) puraḥ (przed / do miast; dehāntarāṇi) āsisṛpsoḥ (gdy pragnął wyślizgnąć się [gen.abs.]; sarvataḥ gantum icchoḥ) apānataḥ (wydychającego / z tchnienia dolnego; apagaccataḥ) nābhi-dvāram (wrota pępka) [nirabhidyata] (wyłoniły się),
tatra (z nich; nābhi-dvāre) āpānaḥ (tchnienie dolne; indriyam), tataḥ (następnie) mṛtyuḥ (śmierć; devatā) [āsīt] (powstała),
ubhaya-āśrayam (na obu wsparta; indriya-devatāśrayam) pṛthaktvam (oddzielność; prāṇāpānayor bandha-viśleṣa-rūpaṃ maraṇaṃ viṣayaḥ).
puryā dehāt puro dehāntarāṇi āsisṛpsoḥ sarvato gantum icchoḥ | nābhi-dvāraṃ nirabhidyatety anuṣaṅgaḥ | apānato’pagacchataḥ | pṛthaktvaṃ maraṇam | nābhy-ādīny adhiṣṭhānādīni | nābhyāṃ hi prāṇāpānayor bandha-viśleṣe mṛtyur iti prasiddham ||28||
Tab Content goes here
āditsor anna-pānānām
āsan kukṣy-antra-nāḍayaḥ |
nadyaḥ samudrāś ca tayos
tuṣṭiḥ puṣṭis tad-āśraye ||2.10.29||
anna-pānānām (jadła i napitku) āditsoḥ (gdy zapragnął konsumpcji [gen.abs.]; saṃgrahecchoḥ tasya) kukṣi-antra-nāḍayaḥ (brzuch, trzewia i żyły; kukṣiḥ udaram adhiṣṭhānam antrāṇi anna-saṃgrahe indriya-sthānīyam nāḍayaś ca) āsan (powstały),
tayoḥ (z tych dwóch; nāḍy-antra-vargayoḥ) nadyaḥ (rzeki) samudrāḥ ca (oceany; devate) tuṣṭiḥ (zadowolenie; udara-bharaṇam) puṣṭiḥ (sytość; rasa-pariṇāmataḥ sthaulyaṃ viṣaye) tat-āśraye (na nich wsparte; tad-ubhaya-nimitte).
anna-pānānām āditsoḥ saṃgrahecchoḥ kukṣiś cāntrāṇi ca nāḍyaś cāsan | tatra kukṣir adhiṣṭhānam | antrāṇy anna-saṃgrahe karaṇam indriya-sthānīyam | nāḍyas tu pānaṃ grahe | tayor nāḍy-antra-vargayoḥ krameṇa nadyaḥ samudrāś ca devate | tuṣṭir udara-bharaṇaṃ, puṣṭis tu rasa-pariṇāmataḥ sthaulyam | tad-āśraye[1] tad-ubhaya-nimitte | tatrānna-saṃgrahecchoḥ kukṣy-antra-samudra-tuṣṭaya iti catuṣṭayam | peya-saṃgrahecchoḥ kukṣi-nāḍī-nadī-puṣṭaya iti vivekaḥ ||29||
***
[1] tad-āśraye tad-ubhaye ity atra samudrāśrayā tuṣṭiḥ’ nāḍī-nady-āśrayā puṣṭir ity arthah | dīpi.
Tab Content goes here
nididhyāsor ātma-māyāṃ
hṛdayaṃ nirabhidyata |
tato manaś candra iti
saṅkalpaḥ kāma eva ca ||2.10.30||
ātma-māyām (Złudę jaźni) nididhyāsoḥ (gdy pragnął doświadczyć [gen.abs.]; cintayitum icchoḥ) hṛdayam (serce; adhiṣṭhānam) nirabhidyata (wydobyło się; nirbhinnaṃ babhūva),
tataḥ (z niego; tatra) manaḥ (umysł; indriyaṃ jātam), candraḥ iti (Księżyc; devatā ca)
[tataḥ] eva (a następnie) saṅkalpaḥ (postanowienie) kāmaḥ ca (i pragnienie; abhilāṣaḥ kāma-saṅkalpau tu icchā-kriye ete viṣayā jātāḥ).
nididhyāsor nitarāṃ cintayitum icchoḥ | kāmo’bhilāṣaḥ | hṛdaya-manaś candra-saṃkalpā adhiṣṭhānādayaḥ ||30||
Tab Content goes here
tvak-carma-māṃsa-rudhira-
medo-majjāsthi-dhātavaḥ |
bhūmy-ap-tejo-mayāḥ
sapta prāṇo vyomāmbu-vāyubhiḥ ||2.10.31||
sapta (siedem) tvak-carma-māṃsa-rudhira-medaḥ-majjā-asthi-dhātavaḥ (skóra, naskórek, mięso, krew, tłuszcz, szpik i kości; te) bhūmi-ap-tejaḥ-mayāḥ (uczynione z ziemi, wody i ognia; bhautiāḥ), prāṇaḥ (tchnienie; tu) vyoma-ambu-vāyubhiḥ (z przestworem, wodami i wiatrami; ākāśādi-mayaḥ).
tad evam adhidaivādi-bhedaṃ vibhajyoktvā tad-aṃśa-bhūtānāṃ dhātv-ādīnaṃ svarūpam āha—tvag iti dvābhyām | tvak sthūlam | carma tad-upari sthitaṃ sūkṣmam | tvag-ādayo’sthy-antā dvandvaikavad bhāvena nirdiṣṭāḥ sapta ye dhātavas te bhūmy-ap-tejo-mayāḥ | teṣāṃ ca pāñca-bhautikatve’pi vāyv-ākāśayor āhārādi-rūpeṇa saṃvardhakatvābhāvād evam uktam[1] ||31||
***
[1] bhūmy-ādi-tritaya-kāryam uktam ity arthaḥ
Tab Content goes here
guṇātmakānīndriyāṇi
bhūtādi-prabhavā guṇāḥ |
manaḥ sarva-vikārātmā
buddhir vijñāna-rūpiṇī ||2.10.32||
indriyāṇi (zmysły) guṇa-ātmakāni (te, których istotą są cechy; guṇeṣu śabdādiṣu ātmā svarūpaṃ yeṣāṃ tāni viṣayābhimukha-svabhāvāni), guṇāḥ (cechy; śabdādayaḥ) bhūta-ādi-prabhavāḥ (te, których mocą jest tamasowe utożsamienie; bhūtādiḥ ahaṅkāraḥ tataḥ prakarṣeṇa bhavantīti tathā yataḥ), manaḥ (umysł) sarva-vikāra-ātmā (ten, którego istotą są wszelkie przemiany; sarveṣāṃ vikārāṇām ātmā svarūpam), buddhiḥ (rozum; tu) vijñāna-rūpiṇī (mający postać rozpoznania; śabdādi-viṣaya-bodha-rūpiṇī tu na paramārtha-grāhiṇī).
guṇātmakāni guṇeṣu śabdādiṣv ātmā yeṣām, viṣayābhimukha-svabhāvānīty arthaḥ | guṇāḥ śabdādayaḥ | bhūtādir ahaṃkāras tataḥ prakarṣeṇa bhavantīti tathā | ahaṃkāra-kalpita-śobhana-svabhāvāḥ, na tu vastutas tathety arthaḥ | atra hetuḥ—yato mana eva sarva-vikārāṇām ātmā[1] svarūpam | tāmaseṣv eva viṣayeṣu saṃkalpa-vikalpa-mātraṃ karoti, na tu heyopādeya-vivekam | buddhis tu tathābhūtārtha-vijñāna-rūpiṇī natu paramārtha-grāhiṇīti vairāgyārtham uktam | anenaiva buddhi-manasoḥ svarūpaṃ coktam ||32||
***
[1]sarveti kāma-krodha-lobha-moha-śokādīnām ity arthaḥ.
Tab Content goes here
etad bhagavato rūpaṃ
sthūlaṃ te vyāhṛtaṃ mayā |
mahy-ādibhiś cāvaraṇair
aṣṭabhir bahir āvṛtam ||2.10.33||
mahī-ādibhiḥ (przez te począwszy od ziemi; pañca-bhūta-mano-buddhy-ahaṅkāraiḥ) aṣṭabhiḥ (przez osiem) āvaraṇaiḥ ca (przez warstw) bahiḥ (na zewnątrz) āvṛtam (okryta) bhagavataḥ (Boga) etat (ta) sthūlam (fizyczna) rūpam (postać) mayā (przeze mnie) te (tobie; tubhyam) vyāhṛtam (przedstawiona; kathitam).
upasaṃharati—etad iti | prakṛtyā sahāṣṭabhiḥ ||33||
Tab Content goes here
ataḥ paraṃ sūkṣmatamam
avyaktaṃ nirviśeṣaṇam |
anādi-madhya-nidhanaṃ
nityaṃ vāṅ-manasaḥ param ||2.10.34||
ataḥ (od tego; sthūlāt) param (daleko; śreṣṭham anyad vā kāraṇa-bhūtam) sūkṣmatamam (najsubtelniejsze; atīndriyaṃ yataḥ) avyaktam (nieprzejawione) nirviśeṣaṇam (pozbawione szczególności; varṇākārādi-śūnyam) anādi-madhya-nidhanam (bez początku, środka, końca; utpatti-sthiti-laya-śūnyam) nityam (wieczne; sadaika-rūpam apakṣayādi-śūnyam) vāk-manasaḥ (od umysłu i słów) param (dalekie; agocaraṃ sūkṣma-rūpam asti).
sthūlam uktvā sūkṣmaṃ samaṣṭi-liṅga-śarīram āha | ataḥ paramasya kāraṇa-bhūtaṃ sūkṣmam atīndriyam | yato’vyaktam[1] | tat kutaḥ ? yato nirviśeṣaṇam[2] anādi-madhya-nidhanam utpatti-sthiti-laya-śūnyam | nityaṃ sadaika-rūpam, apakṣayādi-śūnyam ity arthaḥ | ata eva vāk ca manaś ceti dvandvaikyam | tasmāt param ||34||
***
[1]avyaktam iti na cakṣur-ādibhir vyajyata iti tathā.
[2] sarva-vyāvartaka-dharma-rahitam.
Tab Content goes here
amunī bhagavad-rūpe
mayā te hy anuvarṇite |
ubhe api na gṛhṇanti
māyā-sṛṣṭe vipaścitaḥ ||2.10.35||
mayā (przeze mnie) amunī (te dwie; sthula-sūkṣme) bhagavat-rūpe (postacie Boga; upāsanārthaṃ bhagavati āropite rūpe) te (tobie; tubhyam) anuvarṇite hi (opisane; kathite),
vipaścitaḥ (mądrzy; jñāninaḥ) ubhe api (obydwu) na gṛhṇanti (nie pojmują; vastutaḥ na aṅgī-kurvanti yataḥ) māyā-sṛṣṭe (stworzone przez Ułudę; māyayā utpanne).
upāsanārthaṃ bhagavaty āropitaṃ rūpa-dvayam apavadati —amunī iti | na gṛhṇanti vastuno nāṅgīkurvanti | yato māyā-sṛṣṭe ||35||
Tab Content goes here
sa vācya-vācakatayā
bhagavān brahma-rūpa-dhṛk |
nāma-rūpa-kriyā dhatte
sa-karmākarmakaḥ paraḥ ||2.10.36||
saḥ (ten) paraḥ (najwyższy; śreṣṭhaḥ puruṣaḥ) bhagavān (Bóg) akarmakaḥ (wyzbyty aktywności / nieprzechodni [w gram.]; niṣkriyaḥ san api) brahma-rūpa-dhṛk (ten, który przyjął postać brahmana; brahmā bhūtvā) sa-karmā (połączony z czynem; savyāpāraḥ san ca) vācya-vācakatayā (przez znaczące i znaczone) nāma-rūpa-kriyāḥ (nazwy, kształty, działania; vācakatayā nāmāni vācyatayā rūpāṇi kriyāś ca) dhatte (wziął; sṛjati).
yad rūpa-guṇa-karmakaḥ [bhā.pu. 2.9.30] iti yad uktam bhagavatā brahmāṇaṃ prati tat prapañcayituṃ brahmādi-rūpāṇi tat-karmāṇi cāha—sa ity ādinā itthaṃbhāvenety ataḥ prāktanena granthena | sa bhagavān brahma-rūpa-dhṛk san vācya-vācakatayā namāni vācyatayā rūpāṇi kriyāś ca dhatte, sṛjatīty arthaḥ | māyayā sa-karmā sa-vyāpāraḥ san vastutas tv akarmakaḥ ||36||
Tab Content goes here
prajāpatīn manūn devān
ṛṣīn pitṛ-gaṇān pṛthak |
siddha-cāraṇa-gandharvān
vidyādhrāsura-guhyakān ||2.10.37||
[saḥ brahmā] (ten brahman) prajāpatīn (panów stworzeń; dakṣādīn), manūn (manu; caturdaśa), devān (niebian), ṛṣīn (wieszczów) pitṛ-gaṇān (gromad ojców), siddha-cāraṇa-gandharvān (siddhów, ćaranów, gandharwów), vidyādhra-asura-guhyakān (widjadharów, antybogów, guhjaków; vidyādharādīn tān api dhatte) pṛthak (z osobna),
Tab Content goes here
kinnarāpsaraso nāgān
sarpān kimpuruṣān narān |
mātṛ-rakṣaḥ-piśācāṃś ca
preta-bhūta-vināyakān ||2.10.38||
kinnara-apsarasaḥ (kinnarów, nimf), nāgān (wężów), sarpān (żmij), kimpuruṣān (kimpuruszów), narān (ludzi), mātṛ-rakṣaḥ-piśācān ca (mateczek, demonów, piśaćów; mātṛḥ rākṣasān piśācān), preta-bhūta-vināyakān (duchów, zmarłych, winajaków; uretan bhūtān vighnakarān, tān api dhatta),
Tab Content goes here
kūṣmāṇḍonmāda-vetālān
yātudhānān grahān api |
khagān mṛgān paśūn vṛkṣān
girīn nṛpa sarīsṛpān ||2.10.39||
[he] nṛpa (królu!; rājan) kūṣmāṇḍa-unmāda-vetālān (kuszmandów, szaleńców, wetali), yātudhānān (jatudhanów; rākṣasān), grahān (planet), khagān (ptaków), mṛgān (zwierząt leśnych), paśūn (zwierząt domowych), vṛkṣān (drzew), girīn (gór), sarīsṛpān api (pełzających),
girīn ity asyānantaraṃ nṛpeti sambodhanam | dvi-vidhāḥ sthāvara-jaṅgama-rūpeṇa | catur-vidhāḥ jarāyujāṇḍaja-svedajodbhijja-rūpeṇa | jala-sthala-nabhāṃsy okāṃsi yeṣāṃ tān api dhatta iti pūrveṇānvayaḥ ||39||
Tab Content goes here
dvi-vidhāś catur-vidhā ye
'nye jala-sthala-nabhaukasaḥ |
kuśalākuśalā miśrāḥ
karmaṇāṃ gatayas tv imāḥ ||2.10.40||
ye anye (którzy inni) dvi-vidhāḥ (dwa rodzaje; sthāvara-jaṅgamāḥ) catur-vidhāḥ (cztery rodzaje; jarāyujādayaḥ) jala-sthala-nabha-okasaḥ (te których siedziby są w wodach, na ziemi i w powietrzu, ; jala-sthala-nabhāṃsi okāṃsi yeṣāṃ te jala-sthala-khecarāḥ santi tan api dhatte), kuśala-akuśalāḥ (szczęśliwe, nieszczęśliwe; kuśalāḥ uttamāḥ akuśalāḥ nīcāḥ) miśrāḥ (mieszane; madhyamāḥ) imāḥ (te) karmaṇām tu (czynów; puṇyāpuṇya-pāpa-miśrāṇām) gatayaḥ (drogi; phalāni).
yac ca rājñā pṛṣṭaṃ yāvatyaḥ karma-gatayo yādṛśīr dvija-sattam [bhā.pu. 2.8.13] iti tasyāpi prasaṅgād anenaivottaram āha | kuśalā uttamāḥ, akuśalā nīcāḥ | miśrā iti padāntaram | miśrā madhyamāḥ | karmaṇāṃ puṇya-pāpa-miśrāṇāṃ gatayaḥ phalāni |
sattvādi-bhedena karma-gati-vaicitryaṃ prapañcayati—sattvam iti sārdhena | sattvādayas tisro gatayaḥ | surādi-śabdā ṛsy-ādīnām upalakṣaṇārthāḥ | anyābhyāṃ guṇābhyāṃ svabhāvo guṇaḥ upahanyate’nuvidhyate[1] ||40-41||
***
[1] anuvidhyata iti | yathā manuṣyānāṃ sva-bhakto rājasatve’pi guṇāntarānuvedhāt sāttvikatvaṃ tāmasatvam ca pratīyate |
Tab Content goes here
sattvaṃ rajas tama iti
tisraḥ sura-nṛ-nārakāḥ |
tatrāpy ekaikaśo rājan
bhidyante gatayas tridhā |
yadaikaikataro 'nyābhyāṃ
svabhāva upahanyate ||2.10.41||
[he] rājan (królu!) sattvam rajaḥ tamaḥ iti („istność, barwność, mrok”; bhedena) sura-nṛ-nārakāḥ (niebiańskie, ludzkie, piekielne; devāḥ ṛṣy-ādayo vā mānavāḥ naraka-sthāś ca) tisraḥ (trzy; trividhāḥ gatayaḥ bhidyante).
yadā (gdy) eka-ekataraḥ (któraś z nich) svabhāvaḥ (własna natura; sattvādīnām anyatamaḥ guṇaḥ) anyābhyām (przez inne dwie; guṇābhyām) upahanyate (jest pokonana; anuvidhyate),
tatrā (tam; tadā) gatayaḥ (drogi; sattvādayaḥ) eka-ekaśaḥ api (jedna po drugiej) tridhā (trojako) bhidyante (są rozdzielone; trividhā bhavanti).
yac ca rājñā pṛṣṭaṃ yāvatyaḥ karma-gatayo yādṛśīr dvija-sattam [bhā.pu. 2.8.13] iti tasyāpi prasaṅgād anenaivottaram āha | kuśalā uttamāḥ, akuśalā nīcāḥ | miśrā iti padāntaram | miśrā madhyamāḥ | karmaṇāṃ puṇya-pāpa-miśrāṇāṃ gatayaḥ phalāni |
sattvādi-bhedena karma-gati-vaicitryaṃ prapañcayati—sattvam iti sārdhena | sattvādayas tisro gatayaḥ | surādi-śabdā ṛsy-ādīnām upalakṣaṇārthāḥ | anyābhyāṃ guṇābhyāṃ svabhāvo guṇaḥ upahanyate’nuvidhyate[1] ||40-41||
***
[1] anuvidhyata iti | yathā manuṣyānāṃ sva-bhakto rājasatve’pi guṇāntarānuvedhāt sāttvikatvaṃ tāmasatvam ca pratīyate |
Tab Content goes here
sa evedaṃ jagad-dhātā
bhagavān dharma-rūpa-dhṛk |
puṣṇāti sthāpayan viśvaṃ
tiryaṅ-nara-surādibhiḥ ||2.10.42||
saḥ eva (zaiste ten) bhagavān (Bóg) jagat-dhātā (twórca świata; śrī-viṣṇu-rūpena jagat-pālakaḥ san) tiryak-nara-sura-ādibhiḥ (zwierzętami, ludźmi, bogami i innymi; varāha-matsyādi-rāmādi-vāmanādibhiḥ avatāraiḥ) idam viśvam (ten świat) sthāpayan (ustanawiający; pālayan) dharma-rūpa-dhṛk (noszący postać Prawa; dharma-svarūpa-rakṣako bhūtvā) puṣṇāti (odżywia; pāti).
brahma-rūpeṇa sraṣṭṛtvam uktvā viṣṇu-rūpeṇa pālakatvam āha | sa eva bhagavāṃs tiryag-ādy-avatārair idaṃ viśvaṃ sthāpayan pālayan dharma-rūpeṇa[1] puṣṇāti bhogaiḥ saṃvardhayati ||42||
***
[1] dharmo viṣṇus tad-rūpeṇeti dharma-rūpa-dhṛg ity asyārthaḥ | dharma-rūpa-dhṛk viṣṇu-rūpa-dhṛk viśvaṃ maryādāyāṃ sthāpayan matsyādy-avatāraiḥ puṣṇāti pālayatīti bāla. |
Tab Content goes here
tataḥ kālāgni-rudrātmā yat
sṛṣṭam idam ātmanaḥ |
sanniyacchati tat kāle
ghanānīkam ivānilaḥ ||2.10.43||
tataḥ (następnie; anantaraṃ saḥ eva) anilaḥ (wiatr; vāyuḥ) ghana-anīkam iva (niczym armię chmur; megha-samūham) ātmanaḥ (dzięki sobie; sakāśāt) yat idam (ten który; viśvam) sṛṣṭam (stworzony) kāla-agni-rudra-ātmā (ten, którego jaźnią jest czas, ogień i Rudra; kālaḥ mahā-kālaḥ agniḥ pralayāgniḥ tathā rudrātmā rudra-rūpeṇa saṃhartā san) kāle (z czasem; yathā samayam) tat (to) sanniyacchati (powściąga; saṃharati).
rudra-rūpeṇa saṃhartṛtvam āha—tata iti | ātmanaḥ sakāśād yad idaṃ sṛṣṭaṃ tat sanniyacchati saṃharati ||43||
Tab Content goes here
ittham-bhāvena kathito
bhagavān bhagavat-tamaḥ |
nettham-bhāvena hi paraṃ
draṣṭum arhanti sūrayaḥ ||2.10.44||
bhagavat-tamaḥ (najwspanialszy z Bogów; pūrṇa-bhagavattā śīlaḥ) bhagavān (Bóg) ittham-bhāvena (takiego rodzaju stanem; sraṣṭṛtvādi-rūpeṇa) kathitaḥ (nazywany; śrutyā nirūpitaḥ),
sūrayaḥ (mędrcy; tattva-darśinaḥ śuddha-bhaktās tu) param (dalszego; kevalam) ittham-bhāvena (takiego rodzaju stanem; evaṃ sraṣṭṛtvādi-rūpeṇaiva) draṣṭum (zobaczyć; tam upalabdhum) na arhanti hi (nie są w stanie).
kartṛtvādy-apavādena daśamasya śuddhim āha | ittham-bhāvena sraṣṭṛtvādi-rūpeṇa tasmād vā etasmād ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ [tai.u. 2.1.3], so’kāmayata bahu syāṃ prajāyeya [tai.u. 2.6] ity-ādi-śrutyā kathitaḥ | sūrayas tu paraṃ kevalam evaṃ-rūpeṇaiva draṣṭuṃ nārhanti ||44||
Tab Content goes here
nāsya karmaṇi janmādau
parasyānuvidhīyate |
kartṛtva-pratiṣedhārthaṃ
māyayāropitaṃ hi tat ||2.10.45||
asya (tego; viśvasya) janma-ādau (w stwarzaniu i innych) karmaṇi (w dziele; sṛṣṭi-sthiti-pralayeṣu) parasya (najwyższego; īśvarasya ittham-bhāvaṃ kartṛtvm) na [asti] (nie jest),
[kintu] (ale) kartṛtva-pratiṣedha-artham (w celu powstrzymania sprawczości; prākṛta-sargādi-kartṛtvathagunāya śruti-yuktyā tādṛśa-kartṛtvam) anuvidhīyate (jest przypisane po kolei; anudyate anuvarṇyate),
hi (zaiste; yataḥ) tat (to; kartṛtvam) māyayā (dzięki Ułudzie) [tasmin parameśvare] (na Boga) āropitam (nałożone; prakāśitam).
tat kim[1] ? yataḥ asya viśvasya janmādau karmaṇi parasyeśvarasyettham-bhāvaḥ kartṛtvaṃ nāsti | śrutyāpi tātparyeṇa na pratipādyate | kintv anuvidhīyate’nūdyate[2] | kim-artham ? kartṛtva[3]-pratiṣedhārtham | hi yato māyayāropitaṃ prakāśitam | tathā ca śrutiḥ—niṣkalaṃ niṣkriyaṃ śāntaṃ niravadyaṃ nirañjanam [śve.u. 6.19], indro māyābhiḥ puru-rūpa īyate ity ādyā ||45||
***
[1] tat-pūrvoktaṃ kiṃ, kutaḥ ity arthaḥ |
[2]anūdyata iti | uktasyārthasya punaḥ kartavyatvenopādānam anuvādaḥ | aprasaktasya ca pratiṣedho na sambhavatīty ataḥ prasakta-pratiṣedhārtham evātrānuvādaḥ kriyate | anuvarṇyate “anuvartyate” iti pāṭhau |
[3]kartṛtveti | adhiṣṭhāna-jñāne hi tatrāropitasya pratiṣedha iti bhāvaḥ |
Tab Content goes here
ayaṃ tu brahmaṇaḥ kalpaḥ
sa-vikalpa udāhṛtaḥ |
vidhiḥ sādhāraṇo yatra
sargāḥ prākṛta-vaikṛtāḥ ||2.10.46||
sa-vikalpaḥ (z podokresami; vikalpaḥ avāntaraḥ tat sahitaḥ) ayam tu (ten) brahmaṇaḥ kalpaḥ (epoka Brahmy; mahā-kalpaḥ) udāhṛtaḥ (przedstawiona),
yatra (gdzie; mahā-kalpe) prākṛta-vaikṛtāḥ (naturalne i wtórne) sargāḥ (stworzenia; prākṛtāḥ mahad-ādi-sargāḥ avāntara-kalpe ca vaikṛtāḥ sthāvarādi-sargāḥ) [iti ayam] (ta) vidhiḥ (zasada; prakāraḥ anyaiḥ mahā-kalpādibhiḥ) sādhāraṇaḥ (powszechna).
uktam artham upasaṃharati—ayaṃ tv iti | brahmaṇaḥ sambandhī kalpo mahā-kalpo vikalpo’vāntaras tat-sahita udāharaṇatvena saṃkṣepata uktaḥ | kathambhūtaḥ ? yatra mahā-kalpe prākṛtā mahad-ādi-sargā avāntara-kalpe ca vaikṛtāḥ | sthāvarā visargā ity ayaṃ vidhih prakāro’nyair mahā-kalpādibhiḥ sādhāraṇaḥ ||46||
Tab Content goes here
parimāṇaṃ ca kālasya
kalpa-lakṣaṇa-vigraham |
yathā purastād vyākhyāsye
pādmaṃ kalpam atho śṛṇu ||2.10.47||
kālasya (czasu) parimāṇam (rozmiar; sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca), kalpa-lakṣaṇa-vigraham ca (cechy i podziałach eonów; kalpasya lakṣaṇaṃ iyān evaṃ rūpa iti, tad-vigrahaṃ avāntara-kalpaṃ manvantarādi-rūpaṃ vibhāgaṃ ca) purastāt (dalej; agre tṛtīya-skandhe) yathā (odpowiednio; yathāvat) vyākhyāsye (przedstawię; kathayiṣyāmi tatra ca).
pādmam kalpam (o eonie Lotosu) athaḥ (teraz; kārtsnyena vyākhyāyamānam) śṛṇu (słuchaj).
vakṣyamāṇaṃ vistaraṃ pratijānīte | parimāṇaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ ca kalpasya lakṣaṇam iyān evaṃ-rūpa iti tad-vigraham avāntara-kalpaṃ manvantarādi-rūpaṃ vibhāgaṃ ca yathāvad vistareṇa purastāt tṛtīya-skandhe vyākhyāsyāmi | tatra pādmaṃ kalpam atho iti kārtsnyena vyākhyāyamānaṃ śṛṇu ||47||
Tab Content goes here
śaunaka uvāca
yad āha no bhavān sūta
kṣattā bhāgavatottamaḥ |
cacāra tīrthāni bhuvas
tyaktvā bandhūn sudustyajān ||2.10.48||
[he] sūta (Suto!),
bhāgavata-uttamaḥ (najlepszy z bhagawatów; parama-bhaktaḥ) kṣattā (Ochmistrz; viduraḥ) sudustyajān (trudnych do porzucenia) bandhūn (krewnych) tyaktvā (porzuciwszy),
bhuvaḥ (Ziemi; sambandhīni) tīrthāni (święte brody) cacāra (przemierzał; babhrāma iti),
yat (co) naḥ (nam; asmān) bhavān (waszmość) āha (powiedział),
yad artham sṛṣṭy-ādi-nirūpaṇaṃ tad eva sākṣāc chrotu-kāmaḥ kathāntaraṃ pṛcchati—yad āheti | kṣattā viduraḥ | bhuvaḥ sambandhīni tīrthāni | yad vā bhuvaḥ kṣetrāṇi ceti || kauṣāraver maitreyasya tasya kṣattuś cādhyātma-jñāna-saṃśritaḥ saṃvādaḥ || punar āgatavān tatra ca nimittaṃ brūhi ||48-50||
Tab Content goes here
kṣattuḥ kauśāraves tasya
saṃvādo 'dhyātma-saṃśritaḥ |
yad vā sa bhagavāṃs tasmai
pṛṣṭas tattvam uvāca ha ||2.10.49||
tasya kṣattuḥ (tego Ochmistrza; vidurasya) kauśāraveḥ (syna Kuśaravy; maitreyasya ca) adhy-ātma-saṃśritaḥ (oparta na nad-jaźni; adhyātma-jñāna-saṃvalitaḥ) saṃvādaḥ (rozmowa; yo babhūva),
saḥ bhagavān (ów Bóg; sarvajñaḥ maitreyaḥ vidureṇa) yat vā (o co) pṛṣṭaḥ (zapytany; san yat vā) tattvam (prawdę) tasmai (jemu; vidurāya) uvāca ha (rzekł; kathayāmāsa),
yad artham sṛṣṭy-ādi-nirūpaṇaṃ tad eva sākṣāc chrotu-kāmaḥ kathāntaraṃ pṛcchati—yad āheti | kṣattā viduraḥ | bhuvaḥ sambandhīni tīrthāni | yad vā bhuvaḥ kṣetrāṇi ceti || kauṣāraver maitreyasya tasya kṣattuś cādhyātma-jñāna-saṃśritaḥ saṃvādaḥ || punar āgatavān tatra ca nimittaṃ brūhi ||48-50||
Tab Content goes here
brūhi nas tad idaṃ saumya
vidurasya viceṣṭitam |
bandhu-tyāga-nimittaṃ ca
yathaivāgatavān punaḥ ||2.10.50||
[he] saumya (miły!),
bandhu-tyāga-nimittam ca (przyczynę porzucenia przyjaciół) [saḥ] (on) yathā (jak) punaḥ eva (ponownie) āgatavān (ten, który przybył),
vidurasya (Widury) tat idam (te oto; sarvam) viceṣṭitam (dokonania; vṛttāntam) naḥ (nam; asmabhyam) brūhi (mów; kathaya).
yad artham sṛṣṭy-ādi-nirūpaṇaṃ tad eva sākṣāc chrotu-kāmaḥ kathāntaraṃ pṛcchati—yad āheti | kṣattā viduraḥ | bhuvaḥ sambandhīni tīrthāni | yad vā bhuvaḥ kṣetrāṇi ceti || kauṣāraver maitreyasya tasya kṣattuś cādhyātma-jñāna-saṃśritaḥ saṃvādaḥ || punar āgatavān tatra ca nimittaṃ brūhi ||48-50||
Tab Content goes here
sūta uvāca
rājñā parīkṣitā pṛṣṭo
yad avocan mahā-muniḥ |
tad vo ’bhidhāsye śṛṇuta
rājñaḥ praśnānusārataḥ ||2.10.51||
mahā-muniḥ (wieli wieszcz; śukaḥ) rājñā (przez króla) parīkṣitā (przez Parikszita) pṛṣṭaḥ (zapytany; san) rājñaḥ (króla) praśna-anusārataḥ (dzięki kolejnym pytaniom; praśnānusāreṇa) yat (co) avocat (powiedział; kathayāmāsa),
[aham] (ja) tat (to) vaḥ (wam; yuṣmān) abhidhāsye (zrelacjonuję; kathayiṣyāmi), śṛṇuta (słuchajcie!).
rājñā pṛṣṭa iti | ayam arthah—yad yūyaṃ pṛcchatha idam eva rājāpi śukaṃ pṛṣṭavān | śuko’pi vidura-maitreya-saṃvādaṃ puraskṛtya ye pūrvaṃ rājñā kṛtāḥ praśnās tad-anusāreṇa sarvaṃ purāṇārtham avocat | tad evāhaṃ vo’bhidhāsyāmi tathaiva śṛṇuteti ||51||
Tab Content goes here
iti śrīmad-bhāgavate mahā-purāṇe
brahma-sūtra-bhāṣye
pārama-haṃsyāṃ saṃhitāyāṃ
vaiyāsikyāṃ
dvitīya-skandhe catuḥ-śloka-bhāgavate
daśa-lakṣaṇa-kathanaṃ nāma
daśamo ‘dhyāyaḥ ||2.10||
Oto w chwalebnej wielkiej puranie Bhagawata,
w komentarzu do Sutr wedanty,
w piśmie najlepszych z ascetów,
w utworze syna Wjasy,
w drugiej księdze, w Bhagawatcie w czterech strofach,
rozdział dziesiąty zatytułowany
„Dziesięć tematów”.